ભેલસંહિતા · અધ્યાય 8.6

ઉપકલ્પમતો વસ્તેર્નેત્રં સ્નેહં ચ સર્વશઃ ।
તેષાં પ્રયોગયુક્તિં ચ ક્રિયાં કર્મ ચ મે શૃણુ ॥

બાલાનામથ વૃદ્ધાનાં યુવમધ્યમયોસ્તથા ।
સ્વસ્થાનામાતુરાણાં ચ વસ્તિકર્મ પ્રશસ્યતે ॥

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં કાંસ્યં ત્રપુજમાયસમ્ ।
શૃઙ્ગવંશાસ્થિવંશાગ્રાણ્યાહુર્નેત્રાણિ પણ્ડિતાઃ ॥

યથાક્રમમથૈતાનિ પ્રધાનાનીતરાણિ ચ ।
ઉત્તમાધમમધ્યેષુ મનુષ્યેષુ પ્રયોજયેત્ ॥

ગુલિકાસ્યં તુ નેત્રં સ્યાદનૂનદ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
અઙ્ગુલે કર્ણિકાવાસઃ તાં ચ ન ક્રમયેદ્ ગુદે ॥

તત્ર ગોપુચ્છસંસ્થાનં સુશ્લક્ષ્ણં સુખકર્ણિકમ્ ।
પ્રદેશિનીપરીણાહં દાનં તેન પ્રશસ્યતે ॥

તત્ર માત્રાશતં સ્થિત્વા સ્વેનૈવ વિનિવર્તતે ।
યદ્યકાલે નવસ્નેહો મદ્યમાંસપ્રકલ્પિતઃ ॥

ન્યૂનકાલનિવૃત્તશ્ચ શીઘ્રત્વાન્ન નિરૂહતિ ।
તતસ્ તુ મધ્યમઃ કિઞ્ચિન્નિવર્તેત શતૈસ્ત્રિભિઃ ॥

એવં કાલગતિક્રાન્તો યો વસ્તિર્ન નિવર્તતે ।
તીક્ષ્ણેનાસ્થાપનેનૈવં ક્ષિપ્રં પ્રતિનિવર્તતે ॥

તસ્માત્ તીક્ષ્ણતરં વસ્તિં પૂર્વમેવોપકલ્પયેત્ ।
પ્રાણસંધારણે હ્યુચ્ચૈર્વિબન્ધો ન પ્રશસ્યતે ॥

તસ્માત્ કાલં ચ યો વ્યાધિં નિરૂહાણાં બલાબલમ્ ।
પૂર્ણરૂપં ચ યો વેત્તિ સ મોહં ન નિગચ્છતિ ॥

ન તથા હ્ય્ અન્યતો હન્યાન્નાશનિર્ન હુતાશનઃ ।
દુષ્પ્રયુક્તો યથા વસ્તિઃ પ્રાણૈસ્સદ્યો વિયોજયેત્ ॥

શસ્તઃ પ્રાણિહિતો વસ્તિસ્સદ્યો રોગહરસ્ તથા ।
સમ્યઙ્ નિવૃત્તો, રોગૌઘૈર્હ્યનિવૃત્તસ્ તુ પ્રાણહા ॥

સ નિવૃત્તસ્ તુ વેગેન દોષાન્ ગમ્ભીરમાસ્થિતાન્ ।
ઉન્માર્ગસ્થાન્નયેન્માર્ગં માર્ગસ્થાંશ્ ચાનુલોમયેત્ ॥

વસ્તિવેગો ઽ નિલં હન્તિ પર્જન્યં ચ યથાનિલઃ ।
કફપિત્તવિકારાહિ સર્વે વાતવશાનુગાઃ ॥

અશીતિર્વાતિકા રોગાશ્ચત્વારિંશત્ તુ પિત્તજાઃ ।
વિંશતિઃ શ્લૈષ્મિકાશ્ ચાપિ સંસૃષ્ટાનામસંગ્રહાત્ ॥

સર્વેષામ્ એવ ચૈતેષાં રોગાણાં સંગ્રહૈસ્સદા ।
અર્દિતાનાં હિ ભૂતાનાં વસ્તિરગ્ર્યં પરાયણમ્ ॥

અનિલપ્રભવા હ્યેતે સર્વે વસ્તિવશાનુગાઃ ।
તસ્માદ્ અર્ધં ચિકિત્સાયાઃ સર્વં વા વસ્તિર્ ઉચ્યતે ॥

યસ્ તુ વસ્તિં નિષેવેત ચાતુર્માસ્યં સદા નરઃ ।
રોગાસ્સંવર્જયેયુસ્તં સિંહાવાસં યથા ગજાઃ ॥

એતે ગુણવિશેષાશ્ ચ વ્યાખ્યાતા વસ્તિકર્મણિ ।
નિરૂહસ્યાસ્ય સામર્થ્યમ્ ઉપચારં ચ મે શૃણુ ॥

સ્વિન્ને પર્યુષિતે જીર્ણે ત્વત્યન્તં ચ નિરૂહયેત્ ।
સો ઽ સ્ય મૂત્રં પુરીષં ચ શ્લેષ્માણં ચાપકર્ષતિ ॥

વાતાનુલોમ્યં કુરુતે બલં સઞ્જનયત્ય્ અપિ ।
વિષસ્થિરં દોષબલં યચ્ ચ નાડીષુ સંસ્થિતમ્ ॥

વિશોધયતિ તત્ સર્વં નિરૂહઃ સ પ્રયોજિતઃ ।
રોગાનીકસ્ય સર્વસ્ય પરો નાસ્તિ હિ તત્સમઃ ॥

વ્યાકુલાનાં ચ કેશાનાં સીમન્તકરણં યથા ।
તથા ભૃશં વ્યાકુલાનાં દોષાણાં સ્યાન્નિરૂહતઃ ॥

નિરૂહો હિ સમાયુક્તસ્સમ્યગ્વીર્યસ્સમૈર્ગુણૈઃ ।
વ્યાધીનથોદ્ધરેત્ક્ષિપ્રં પુણ્યં યુક્તં નરં યથા ॥

કૃચ્છ્રમૂત્રપુરીષાણાં શૂલિનાં વાતગુલ્મિનામ્ ।
વિરેચનાદ્યુદાવર્તે હૃદ્રોગે પાર્શ્વશૂલિનિ ॥

ઉદરેષુ પ્રમેહેષુ કુષ્ઠેષુ કૃમિકોષ્ઠિષુ ।
શ્લેષ્મણા સહ સંસૃષ્ટે શોણિતેન ચ દૂષિતે ॥

સંસૃષ્ટેષુ ચ સર્વેષુ સન્નિપાતોદ્ભવેષુ ચ ।
ગમ્ભીરા ધાતુગા યે ચ તેષાં શ્રેષ્ઠં નિરૂહણમ્ ॥

યદા કફં વિરિચ્યેત શઙ્ખસ્ફટિકસન્નિભમ્ ।
ઋતે મૂત્રપુરીષાભ્યાં તન્નિરૂહસ્ય લક્ષણમ્ ॥

સુશોધિતં નિરૂહેણ નાતિપર્યુષિતં તથા ।
સુખોષિતં સમાશ્વસ્તં ભોજિતં ચાનુવાસયેત્ ॥

એકતો વસ્તિકર્માણિ હ્યેકતો ઽ ન્યચ્ચિકિત્સિતમ્ ।
અમૃતાર્થં વસ્તિકર્મ કુરુતે સુપ્રયોજિતમ્ ॥

શુક્લં બહ્વવરોધસ્ય ન ક્ષયં યાતિ દેહિનઃ ।
સ્ત્રીષુ પ્રધર્ષણં કુર્યાન્નરાણાં ક્ષીણરેતસામ્ ॥

વસ્તિપ્રયોગાત્ ષણ્ડો ઽ પિ પુમાન્ ભવતિ સર્વશઃ ।
કૃશાનામ્ અપિ મર્ત્યાનાં માંસસંજનનં સ્મૃતમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે સિદ્ધિસ્થાને ષષ્ઠો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ સપ્તમો ઽ ધ્યાયઃ ।
।
અથાતઃ ફલમાત્રાસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।