ભેલસંહિતા · અધ્યાય 8.8

સ્નેહવસ્તિર્નિરૂહશ્ ચ દ્વિવિધં યાતિ વિભ્રમમ્ ।
ન યુજ્યતે વા દુર્યુક્તો યુક્તો વાપ્ય્ અતિપૂર્યતે ॥

તેષાં વિપ્રતિપન્નાનાં વસ્તીનાં વ્યાપદો દશ ।
તાસાં રૂપં ચિકિત્સાં ચ પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ॥

ન માતિ વા ગુદે યુક્તો વાતાદિગદપીડિતે ।
પુરીષેણાવૃતે વાપિ સ ન ગાઢં પ્રપીડિતઃ ॥

અર્શસા પ્રતિસંરુદ્ધઃ શ્લેષ્મણા પિહિતે ગુદે ।
ગુરુયન્ત્રયુતો વાપિ નેત્રે વા જીર્ણસર્પિતે ॥

ન ગચ્છતિ ગુદે વસ્તિર્વિભ્રાન્તેષુ ચ ધાતુષુ ।
તમ્ અયોગમ્ ઇતિ બ્રૂયાદતિયોગં નિબોધ મે ॥

વાતાભિભૂતપિત્તે વા શ્લેષ્મણા વા ઽ હિતશિનઃ ।
પુરીષેણાભિભૂતશ્ ચ દૂરં ચાતિપ્રપીડિતઃ ॥

ન પ્રત્યાયાત્યધો વસ્તિર્ભીતસ્યોન્મથિતસ્ય વા ।
ગુદવલ્યાં તૃતીયાયામર્શોભિર્ વા નિવારિતઃ ॥

વિરેચિતસ્ય વાન્તસ્ય મદ્યશોકાકુલસ્ય ચ ।
ન પ્રત્યાયાત્ય્ અધો વસ્તિરૂર્ધ્વં વાતિપ્રવર્તતે ॥

તેષામ્ ઉપદ્રવા ઘોરા જાયન્તે વસ્તિવિભ્રમાત્ ।
જીવાદાનં તૃષાચ્છર્દિઃ હૃદ્રોગઃ શ્વયથુસ્ તથા ॥

શૂલમર્શાંસિ પાણ્ડુત્વં શ્વાસો ઽ થ પરિકર્તિકા ।
એષાં પ્રત્યેકશો રૂપં ચિકિત્સાં ચ નિબોધ મે ॥

ગુરુકોષ્ઠસ્ય રૂક્ષસ્ય બહુદોષસ્ય દેહિનઃ ।
અસ્નિગ્ધસ્ય ગુરુવ્યાધેર્યદિ વસ્તિઃ પ્રદીયતે ॥

અત્યલ્પો વાથ રૂક્ષો વા શીતવીર્યૌષધસ્તથા ।
લવણસ્નેહરિક્તો વા તનુસ્સાન્દ્રો ઽ થ વા ભૃશમ્ ॥

સમ્બદ્ધબહુદોષસ્ય દોષાન્ ઉત્ક્લેશયત્ય્ અપિ ।
તત્રસ્થા યત્ર સર્પન્તિ દોષાસ્તે પીડિતા ભૃશમ્ ॥

કટાવસ્થ્યૂરુજઙ્ઘે ચ પાદપૃષ્ઠોદરે તથા ।
પ્રસ્યન્દન્તે ભવેચ્ ચાસ્ય સશૂલમુદકોદરમ્ ॥

વસ્તિશૂલમુદાવર્તો ગુદશોષો જ્વરસ્ તથા ।
નિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસા ભક્તદ્વેષો વિવર્ણતા ॥

સ્નિગ્ધસ્ય તસ્ય સ્વિન્નસ્ય સંકરપ્રસ્તરાદિભિઃ ।
નિરૂહં કારયેત્ તીક્ષ્ણમમોઘાપ્રતિવારણમ્ ॥

બિલ્વાગ્નિમન્થસ્યોનાકકાશ્મર્યાશ્ચ સપાટલાઃ ।
રાસ્ના બલાગોક્ષુરકયવકોલકુલુત્થકાઃ ॥

એતત્ સર્વં સમાહૃત્ય જલદ્રોણે વિપાચયેત્ ।
ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં તં કષાયમવતારયેત્ ॥

કલ્કેન સર્ષપાણાં ચ પીલૂનાં મદનસ્ય ચ ।
સયવાસકષાયં તુ તત્તૈલલવણેન ચ ॥

મૂત્રાણિ ચ યથાલાભમથ સમ્યઙ્ નિરૂપયેત્ ।
યથા તૃતિબલા ।.. ।.. ।.. ।.. ॥

તત્ર વાદિત્રશબ્દાંશ્ ચ શ્રેયસશ્ ચ સ્વનાનપિ ।
શાન્તિં પુણ્યાહઘોષાંશ્ ચ કુર્યાચ્ ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

તં નિધાય શુભે કુમ્ભે વસ્તિં દદ્યાત્ પ્રમાણતઃ ।
દેવપ્રસાદતો વસ્તિરર્દિતાનાં મહાગુણઃ ॥

સર્વરોગહરો વૃષ્યઃ ક્ષતક્ષીણરુજાપહઃ ।
વાતપિત્તસમુત્થાના રોગા યે પરિકીર્તિતાઃ ॥

કાસદાહજ્વરાદ્યાંસ્તાન્નાશયેદ્ અવિશઙ્કિતઃ ।
ત્રિભાગમાક્ષિકો હ્યેષ વલીપલિતનાશનઃ ॥

રૂપવર્ણકરઃ પુંસાં બલમાંસવિવર્ધનઃ ।
શતાવરીં સહચરં રાસ્નાં ગોક્ષુરકં બલામ્ ॥

શતં શતં કલ્પયિત્વા તોયદ્રોણશતે પચેત્ ।
દ્રોણાવશેષિતં તચ્ ચ પરિપૂતં નિધાપયેત્ ॥

બર્હિકુક્કુટહંસાનાં માંસાન્ય્ અપિ પૃથક્ પૃથક્ ।
વસા માહિષવારાહમેષાણાં પ્રસ્થસમ્મિતમ્ ॥

વિદાર્યામલકેક્ષૂણાં રસપ્રસ્થાઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
તત્ર તૈલઘૃતપ્રસ્થૌ ક્ષીરમષ્ટગુણં ભવેત્ ॥

તદ્ગોમયાગ્નિના યુક્ત્યા કલ્કેનાનેન સાધયેત્ ।
તુગાક્ષીર્યામલક્યૌ ચ દ્રાક્ષામધુકચન્દનૈઃ ॥

મધૂલિકાપટોલાભ્યાં પત્રં નીલોત્પલસ્ય ચ ।
વિશાલાં ચ મૃણાલં ચ કપિકચ્છુફલાનિ ચ ॥

ખર્જૂરૌદનપાક્યૌ ચ શીતપાકીં નિદિગ્ધિકામ્ ।
સલામજ્જત્વચં પત્રં હ્વીબેરં સમહાસહમ્ ॥

જીવકર્ષભકૌ મેદાં પિપ્પલીશ્ ચાપિ સંહરેત્ ।
તત્સિદ્ધં શીતલીકૃત્ય ક્ષૌદ્રપ્રસ્થે નિયોજયેત્ ॥

તત્ર વાદિત્રશબ્દાંશ્ ચ કુર્યાત્ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ ।
ગજસ્કન્ધં સમારોપ્ય શ્વેતચ્છત્રાનુપાલિતમ્ ॥

ચેલાવૃતં ચ કુર્વીત સાધુશબ્દાંશ્ ચ સર્વશઃ ।
તતો ઽ સ્મિન્ દાપયેદ્ વસ્તિં પુણ્યે ઽ હનિ રસાયનમ્ ॥

વસ્તિનાનેન દત્તેન ગચ્છેન્નારીશતં નરઃ ।
ન વાત્ર યન્ત્રણા કાચિદુક્તા નારીવિહારગા ॥

વૃષ્યો બલકરો વસ્તિરાપ્ત આયુર્વિવર્ધનઃ ।
વલીપલિતખાલિત્ય્ અં સેવમાનો નિયચ્છતિ ॥

ષણ્ડાંશ્ ચ પુરુષાન્ કુર્યાલ્લક્ષણાઢ્યાન્ ગુણાન્વિતાન્ ।
ક્ષીણાન્ ક્ષતાન્નષ્ટશુક્લાન્ વિષમજ્વરપીડિતાન્ ॥

યોનીનાં વ્યાપદો વન્ધ્યાં વસ્તિરેષ નિયચ્છતિ ।
ગુડૂચીસ્વરસપ્રસ્થં ગ્રાહયેદ્ યન્ત્રપીડિતમ્ ॥

શતાવરીરસપ્રસ્થં તદ્વત્સહચરસ્ય ચ ।
વિદાર્યામલકેક્ષૂણાં દ્રાક્ષાખર્જૂરયોર્ અપિ ॥

પૃથક્ કુર્યાદ્ રસપ્રસ્થં પ્રસ્થૌ દ્વૌ તૈલસર્પિષોઃ ।
આજમાહિષગવ્યાનિ ક્ષીરાણિ દ્વિગુણાનિ ચ ॥

ક્ષુણ્ણપિષ્ટાનિ ચેમાનિ પેષયિત્વા વિપાચયેત્ ।
વધૂટિકામુચ્ચટાં ચ મધુકં પિપ્પલીમ્ અપિ ॥

શૃઙ્ગાટકં પુષ્કરિકાં કાણ્ડં નીલોત્પલસ્ય ચ ।
જીવકર્ષભકૌ મેદાં બલાં નીલોત્પલાનિ ચ ॥

તુગાક્ષીરીં મહામેદાં પુણ્ડરીકસ્ય કેસરમ્ ।
વૃષમેષચકોરાણાં હંસકુક્કુટયોર્ ઇહ ॥

જીવઞ્જીવકમત્તાક્ષકુરરીક્રૌઞ્ચબર્હિણામ્ ।
વસા મજ્જા ચ સત્ત્વાનાં મેષમાંસરસૈસ્સહ ॥

ત્રિભાગં માક્ષિકં ચૈવ યુઞ્જ્યાત્ સમ્યગ્વિપાચિતે ।
શઙ્ખભેરીનિનાદૈશ્ ચ પટહૈર્ વા મુરીસ્વનૈઃ ॥

આરોપયેદ્ ગજસ્કન્ધે શ્વેતચ્છત્રધ્વજાયુતમ્ ।
સિદ્ધાનાં પરમં દેવં મહર્ષિગણસેવિતમ્ ॥

શરણં સર્વભૂતાનામર્ચયેદ્ વૃષભધ્વજમ્ ।
આશીર્ભિર્ મઙ્ગલાશંસિસ્તુતિભિર્ દેવતાર્ચનૈઃ ॥

રસાયનાનિ સિધ્યન્તિ વિપરીતાનિ ચાન્યથા ।
તં સ્નેહં ગમયેદ્ વસ્તિં રાસાયનિકમ્ ઉત્તમમ્ ॥

અથાહારવિહારેષુ ન ચૈનં યન્ત્રયેદ્ ભિષક્ ।
વ્યાપન્નયોનયો વન્ધ્યા રક્તગુલ્મિન્ય એવ ચ ॥

યા વા ઽ પત્યં મૃતં સૂતે યાશ્ ચ નષ્ટાર્તવાસ્ તથા ।
નષ્ટશુક્લક્ષતક્ષીણા વિષમજ્વરપીડિતાઃ ॥

પ્રક્ષીણમાંસરુધિરા વલીપલિતપીડિતાઃ ।
આશુ પ્રશમયેદ્ રોગાન્ તાનાયુર્માંસવર્ધનમ્ ॥

રસાયનમ્ ઇદં શ્રેષ્ઠં નરાણામમૃતોપમમ્ ।
રસાયનવિધાનાનિ પ્રોક્તાન્ય્ એતાનિ યાનિ ચ ॥

સહસ્રશતપાકાનિ કાર્યાણિ વિભવે સતિ ।
મધુકં સૈન્ધવં કુષ્ઠં શતપુષ્પા હરેણવઃ ॥

મદનાનિ ચ રાસ્ના ચ ભાર્ઙ્ગી, નીપરકજ્વલમ્ ।
મરિ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ॥

માયૂરં કૌક્કુટં વાપિ વેશવારં સુકુટ્ટિતમ્ ।
સહિતં દશમૂલ્યા તુ જલદ્રોણે વિપાચયેત્ ॥

રસસ્ય તસ્ય પૂતસ્ય પ્રસ્થાર્ધં ચ પ્રદાપયેત્ ।
વસાતૈલઘૃતાનાં તુ મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયમ્ ॥

હપુષાશતપુષ્પાણાં મુસ્તાનાં ચાપિ કાર્ષિકમ્ ।
કલ્કપેષ્યં પુનર્દદ્યાદ્વસ્તિં સલવણં સુખમ્ ॥

પાદગુલ્ફોરુજઙ્ઘાસુ ત્રિકવઙ્ક્ષણબસ્તિષુ ।
શિશ્ને વૃષણયોશ્ ચૈવ વાતરોગં નિયચ્છતિ ॥

મૃગાણાં તિત્તિરાણાં ચ તથૈવ બિલવાસિનામ્ ।
આનૂપાનાં ખગાનાં ચ કલ્પમેવં પ્રયોજયેત્ ॥

તુલ્યં મધુ ચ તૈલં ચ તસ્માદ્ ઉષ્ણોદકં સમમ્ ।
દ્વૌ કર્ષૌ શતપુષ્પાણાં કર્ષશ્ ચ લવણોત્તમઃ ॥

એષ રાસાયનો વસ્તિર્દીપનીયો ઽ થ બૃંહણઃ ।
બલવર્ણકરો વૃષ્યો યાપનો નિરુપદ્રવઃ ॥

ગુલ્મોદવર્તિતાધ્માનપ્રમેહકૃમિકોષ્ઠિનામ્ ।
નિત્યં ગાઢપુરીષાણાં વસ્તિરેષ હિતઃ સ્મૃતઃ ॥

ઘૃતં મધુ ચ તૈલં ચ તેષાં માનં સમં ભવેત્ ।
પૂર્વકલ્કેન દેયાનિ સ વસ્તિર્બલવર્ણકૃત્ ॥

વસ્તૌ મેઢ્રગતે દોષે વસ્ત્યસાત્મ્યચિકિત્સિતે ।
પૈત્તિકે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ પિત્તવ્યાધિષુ ચોત્તમઃ ॥

તુલ્યં ઘૃતમથ ક્ષૌદ્રં તયોર્ માંસરસસ્સમઃ ।
અક્ષમાત્રં ચ મુસ્તાનાં સ વસ્તિઃ પૂર્વકલ્પવત્ ॥

ગુલ્ફોરુજાનુપૃષ્ઠેષુ સર્વતઃ સ્તમ્ભિતેષુ ચ ।
બલાસપાદહર્ષેષુ વસ્તિઃ પ્રશમનઃ સ્મૃતઃ ॥

વસ્તૌ વૃષણમેઢ્રેષુ શૂલમાશુ નિયચ્છતિ ।
ત્રિકજાનૂરુપૃષ્ઠાદિવેદનાં ચાપકર્ષતિ ॥

મૃદુત્વાન્ન નિવતન્તે ક્ષુભ્યન્તે વસ્તયશ્ ચ વા ।
તીક્ષ્ણૈરાસ્થાપનં કાર્યં ક્ષિપ્રં પ્રતિનિવર્તયેત્ ॥

મૃદુત્વાદ્ યાપનાનાં તુ કેચિદ્વિભ્રમભીરવઃ ।
દીપનાનાં કષાયેણ યોજયન્તિ ચિકિત્સકાઃ ॥

એવમન્યેષુ વિભ્રાન્તૌ સનિરૂહેષુ વા પુનઃ ।
વસ્તયઃ કલ્પદૃષ્ટા હિ યથા કાલે સુખાવહાઃ ॥

ક્ષીણાતિરિક્તા દૂષ્યન્તે તસ્માદ્ યોગં સમાહરેત્ ।
નિત્યં નારીવિહારાણાં ક્ષીણાનામલ્પરેતસામ્ ॥

એવમ્ એવ વિધાનં ચ રેતોબલવિવર્ધનમ્ ।
સ્વેચ્છાવિહારાન્ વક્ષ્યામિ વસ્તીન્ શુક્લવિવર્ધનાન્ ॥

રસઃ કર્કટકાનાં તુ શર્કરામસ્તુસંયુતઃ ।
ઘૃતસૌબર્ચલયુતો વસ્તિર્વૃષ્યતમઃ સ્મૃતઃ ॥

હંસસારસલાવાનાં તિત્તિરિક્રૌઞ્ચબર્હિણામ્ ।
કલ્પેનાનેન કર્તવ્યા વાજીકરણવસ્તયઃ ॥

પયઃ કુક્કુટમાંસેન વિપક્વં મધુસંયુતમ્ ।
ચટકાણ્ડરસશ્ ચૈવ કુક્કુટાણ્ડરસસ્તથા ॥

ઘૃતમાક્ષિકસંયુક્તઃ શર્કરાસૈન્ધવૈર્યુતઃ ।
એષ વસ્તિઃ સ્મૃતો વૃષ્યઃ માંસશુક્લવિવર્ધનઃ ॥

યતશ્ શતં વા ષષ્ટિં વા નારીર્ ગચ્છતિ માનવઃ ।
એષ વર્ણબલોત્સાહઃ સ્થવિરે ઽ પિ પ્રદૃશ્યતે ॥

તિમિઙ્ગિલે વા મકરે પાઠીને નક્રમીનયોઃ ।
દુગ્ધં કૂર્મે અથકુમ્ભીરે કલ્પયેચ્છિશુમારવત્ ॥

વારાહબસ્તવૃષણૌ વૃષણૌ ગોવૃષસ્ય ચ ।
ચટકર્કટકાંશ્ ચૈવ ક્ષીરેણ સહ સાધયેત્ ॥

તન્નિરૂહં તુ શુક્રેણ બસ્તાનામથ મિશ્રયેત્ ।
ઉચ્ચટેક્ષુરકં ચાત્ર કલ્કપેષ્યં સમાવપેત્ ॥

ઘૃતમાક્ષિકસંયુક્તં પ્રણીતઃ શર્કરાયુતઃ ।
કિંચિલ્લવણિતો વસ્તિર્ ગમયેત્ સ્ત્રીશતાન્ય્ અપિ ॥

એષ નારીવિહારાણાં બહ્વન્તઃ પુરવાસિનામ્ ।
રેતોબલકરઃ શ્રેષ્ઠઃ ક્રીડાવસ્તિરનુત્તમઃ ॥

આત્મગુપ્તાફલૈઃ ક્ષીરમ્ ઉચ્ચટેક્ષુરકૈઃ શૃતમ્ ।
ભોજને વાનુપાને વા વૃષ્યાર્થં સમ્પ્રયોજયેત્ ॥

રસાયના વસ્તયસ્ તુ યે મયા પૂર્વદર્શિતાઃ ।
તાન્ એતૈર્ માંસનિર્યૂહૈર્ યોજયેત્ કલ્પકલ્પિતાન્ ॥

બભ્રુસૂકરખડ્ગાશ્ ચ છાગગોમહિષાસ્ તથા ।
ક્રૌઞ્ચકારણ્ડવાઃ ક્રૌઞ્ચચક્રવાકબકાસ્તથા ॥

નિરૂહમેષાં સંહૃત્ય લાભતસ્સાધુ યોજયેત્ ।
ક્ષીરં પનસબીજાનિ કપિકચ્છૂફલાનિ ચ ॥

ઉચ્ચટેક્ષુરબીજાનિ મધુકં તાલમસ્તકમ્ ।
પિપ્પલ્યશ્શારિબા દ્રાક્ષા ખર્જૂરો મદનાન્ય્ અપિ ॥

જીવકર્ષભકૌ મેદા બીજં નીલોત્પલસ્ય ચ ।
ગર્ભેણાનેન સંસિદ્ધં ચટકાણ્ડરસાયુતમ્ ॥ ભ્ષ્8.8. ।
શર્કરામધુસંયુક્તં ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ॥
-------------------------------------------------------------------------