ભેલસંહિતા · અધ્યાય 8.5

સંસૃષ્ટભક્તે શંસન્તિ વસ્તિકર્મ ચિકિત્સકાઃ ।
વિરિક્તેષ્વ્ અપરે વૈદ્યા નિરૂઢે ત્વપરે જનાઃ ॥

ત્રીણ્યેતાન્યવરાણ્યાહુઃ ન શંસન્તિ વિશારદાઃ ।
મતં તેષામહં સમ્યગ્ વ્યાહનિષ્યામિ હેતુભિઃ ॥

સતતન્તુ વિરિક્તસ્ય શીતીભવતિ પાવકઃ ।
હૃદાશ્રયાણિ સ્રોતાંસિ ગુદકોષ્ઠાશ્રયાણિ ચ ॥

પ્રવૃદ્ધો મારુતસ્તસ્ય પક્વાધાનં પ્રધવતિ ।
શીતીકરોતિ કાયાગ્નિં બલં ચાસ્યાપકર્ષતિ ॥

સ્રોતસ્સુ શુદ્ધાશુદ્ધેષુ યદિ વસ્તિઃ પ્રદીયતે ।
સ ગમ્ભીરો ગતઃ કાયે સર્વશો ન નિવર્તતે ॥

છર્દિં પિપાસાં હૃદ્રોગં પાણ્ડુત્વં શ્વયથું તથા ।
જનયેદ્ ઇહ તસ્માદ્ ધિ વિરિક્તં નાનુવાસયેત્ ॥

સંસૃષ્ટભક્તસ્ય પુનઃ જાતદોષસ્ય દેહિનઃ ।
સ્રોતસ્સુ મલલિપ્તેષુ ભવેત્સ્નેહો નિરર્થકઃ ॥

તીક્ષ્ણેતરનિરૂહેણ નિરૂઢસ્ય શરીરિણઃ ।
સમુત્ક્લિષ્ટેષુ દોષેષુ સ્નેહવસ્તિર્ન શસ્યતે ॥

કેચિચ્ ચાપિ શરીરસ્ય રાત્રિપર્યુષિતસ્ય ચ ।
પ્રશાન્તા દોષસંજ્ઞાનઃ પ્રશંસન્ત્યનુવાસનમ્ ॥

વસ્તિકર્મવિધાનં તુ શૃણુ મે નિરુપદ્રવમ્ ।
સ્નેહિતસ્ય યથાન્યાયં વિરિક્તસ્ય ચ કલ્પશઃ ॥

સંસૃષ્ટભક્તસ્ય તથા પુનશ્ ચ સ્નેહિતસ્ય ચ ।
પઞ્ચરાત્રાત્પરં તસ્ય કારયેદ્ અનુવાસનમ્ ॥

નોપર્યસ્નિગ્ધકોષ્ઠસ્ય કર્તવ્યમનુવાસનમ્ ।
વાતો હ્યૂરીકૃતસ્ તસ્ય હૃદયે પરિતિષ્ઠતિ ॥

ઉચિતાદ્ભક્તમાનાદપ્યર્ધમાત્રં તુ ભોજયેત્ ।
તનુના મુદ્ગયૂષેણ જાઙ્ગલેન રસેન વા ॥

ભુક્ત્વા કૃતસમાશ્વાસઃ શકૃન્મૂત્રે વિસૃજ્ય ચ ।
સવ્યેન પાર્શ્વેન નરઃ સંવિશેચ્છયને સમે ॥

સંકોચયેદ્ દક્ષિણં ચ સક્થિ વામં પ્રસારયેત્ ।
વામોપધાનં કુર્વીત શિરસ્યુપહિતં નરઃ ॥

અથાસ્ય પ્રણયેદ્ વસ્તિં પૃષ્ઠવંશાનુગં સુખમ્ ।
યથાકર્મબલં ચૈવ ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્ ॥

નિર્વ્યલીકો મૃદુર્વસ્તિર્વ્યપનીતાનિલસ્તથા ।
ગાઢાનિલાનુબન્ધો ઽ સ્યાપ્રશસ્તો વસ્તિકર્મણિ ॥

નેત્રં વસ્તિમુખે ધૃત્વા સમ્યગેકેન પાણિના ।
પ્રપીડયેચ્ચાપરેણ હસ્તૌ ચાપિ ન કમ્પયેત્ ॥

પૂર્વં ચ ગુદમભ્યજ્ય યન્ત્રં હસ્તૌ ચ માનવઃ ।
પ્રવર્તયેદ્ અથોત્તાનં પાદૌ વાસ્ય પ્રસારયેત્ ॥

મુહૂર્તાન્ન નિગૃહ્ણીયાદ્દત્તે વસ્તૌ યથાસુખમ્ ।
તતઃ પરમતો વેગાનાગતાન્ન વિધારયેત્ ॥

અવિબન્ધસ્સવાતશ્ચ સપુરીષસ્સ સિધ્યતિ ।
દત્તમાત્રે પુનર્યસ્ય તૈલવસ્તિર્નિવર્તતે ॥

ન સ કર્યકરઃ પ્રોક્તસ્તસ્યાન્યં પ્રણિધાપયેત્ ।
તૃષિતસ્સ તથા રાત્રિં કાલ્યમુષ્ણોદકં પિબેત્ ॥

એકાન્તરે ચ દાતવ્યો બસ્તિર્ન સતતં નૃણામ્ ।
અભ્યઙ્ગોન્મર્દનં ચૈવ કોષ્ણતોયાવસેચનમ્ ॥

ઉષ્ણોદકાનુપાનં ચ વસ્તિકર્મણિ શસ્યતે ।
ચતુર્ષુ ત્રિષુ વા વૈદ્યો યાવદ્વા સ્નિગ્ધતા પુનઃ ॥

સ્નેહવસ્તિષુ દત્તેષુ કુર્યાદ્ આસ્થાપનં તતઃ ।
આર્દ્રીકૃતેષુ સ્રોતસ્સુ સ્નેહેન વિહિતેન ચ ॥

શુદ્ધયે સ્રોતસાં દદ્યાન્નિરૂહાન્યુક્તિતઃ સુખમ્ ।
અશુદ્ધે મલિને કોષ્ઠે સ્નેહવસ્તિઃ પ્રયોજિતઃ ॥

પ્રદર્શયતિ વૈશિષ્યં શુક્લે પર્વવ્યયીકૃતમ્ । વિરેચનોપચારશ્ચ કર્તવ્યો વસ્તિકર્મણિ ॥

યવાગૂપ્રતિપાનં ચ બસ્તિકર્મણિ વર્જયેત્ ।
ચતુર્વિંશતિસઙ્ખ્યાતાઃ નિરૂહાસ્સાનુવાસનાઃ ॥

એતત્કર્મેતિ નિર્દિષ્ટમૂર્ધ્વવાતે પ્રદાપયેત્ ।
મૃદુમધ્યમતીક્ષ્ણેષુ રોગેષુ કુશલો ભિષક્ ॥

મૃદુમધ્યમતીક્ષ્ણં ચ વસ્તિકર્મ ચ કારયેત્ ।
ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં પિષ્ટાન્નં પલલં દધિ ॥

અમ્લશાકવિકારાંશ્ ચ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ ।
શીતોદકસ્ય પાનં ચ તથા શીતાવગાહનમ્ ॥

ગુરૂણિ ચાન્નપાનાનિ વસ્તિકર્મણિ વર્જયેત્ ।
શાલિષષ્ટિકમુદ્ગાંશ્ ચ ભોજનાર્થં પ્રદાપયેત્ ॥

વ્યઞ્જનાર્થં પ્રદેયાઃ સ્યુઃ શશતિત્તિરિલાવુકાઃ ।
જ્ઞાનવાન્સુમિતાહારો વૈદ્યશુશ્રૂષુરેવ ચ ।
યશ્ ચ વસ્તિમુપાસીત સ જીવેચ્છરદાં શતમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે સિદ્ધિસ્થાને પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ષષ્ટો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાત ઉપકલ્પસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।