ભેલસંહિતા · અધ્યાય 8.2

અવપીડાનુવાસાશ્ ચ ધૂમાઃ પ્રધમનાનિ ચ ।
ચતુર્વિધં નસ્યમ્ આહુઃ પૃથક્ત્વેન તુ મે શૃણુ ॥ 8।

ગલગ્રહો રોહિણિકા શઙ્ખકો ઽ ર્ધાવભેદકઃ ।
પ્રતિશ્યાયશ્ ચ કાસશ્ ચ શ્વાસો હિક્કા બિડાલિકા ॥

મુખરોગો હ્ય્ અપસ્મારો દન્તતાલુકવિદ્રધી ।
દન્તપુપ્પુટકશ્ ચૈવ પૂતિનાસામુખં તથા ॥

અભિષ્યન્દાશ્ ચ ચત્વારસ્તન્દ્રા યે નેત્રસંભવાઃ ।
સાર્બુદાશ્ ચાપ્ય્ અધીમન્થાઃ નાસાર્શશ્ ચ ભગન્દરાઃ ॥

ઉપજિહ્વા ગલગ્રન્થિઃ કણ્ઠશાલૂક એવ ચ ।
ગલશુણ્ઠિકાલસકે કાર્યં શીર્ષવિરેચનમ્ ॥

મરિચાનિ વિલઙ્ગાનિ પિપ્પલ્યો ઽ થ ફણિર્જકઃ ।
ક્ષવકો યવનશ્ ચૈવ શિગ્રુબીજં મયૂરકઃ ॥

હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં ભાર્ઙ્ગી નક્તમાલફલાનિ ચ ।
જ્યોતિષ્મતી શૃઙ્ગિબેરં શૈરીષં બીજમ્ એવ ચ ॥

એતચ્છીર્ષવિરેકાર્થમુક્તવ્યાધિષુ યોજયેત્ ।
અવપીડે ઽ થ ધૂમે વા દ્વન્દ્વશઃ સર્વશો ઽ પિ વા ॥

એતૈર્ એવ ઉષધગણૈસ્ તૈલં ધીરો વિપાચયેત્ ।
અવિમૂત્રેણ સંયુક્તં શ્રેષ્ઠં શીર્ષવિરેચનમ્ ॥

ધૂમં ચ સર્વગન્ધાનાં નતકુષ્ઠવિવર્જિતમ્ ।
ધૂમવર્તિં પિબેત્તાવચ્છ્રેષ્ઠં શીર્ષવિરેચનમ્ ॥

શિરસસ્ તુ વિરેકેણ કર્ણજિહ્વાક્ષિનાસિકાઃ ।
વિશુધ્યન્તે યથાદોષં મુખનાસાવહેષુ ચ ॥

વિવૃતિઃ ખેષુ વિશદા ન ચ શ્લેષ્મા પ્રસિચ્યતે ।
સમ્યક્ શિરસિ સંશુદ્ધે વેદના ચોપશામ્યતિ ॥

વ્યાધૌ ચ ભઙ્ગચૂર્ણત્વં સ્રોતસાં સુવિશુદ્ધતા ।
તથૈવાતિવિશુદ્ધેષુ સ્રોતસ્સ્વાયસ્યતે શિરઃ ॥

દન્તચાલે હનુસ્તમ્ભે મન્યાસ્તમ્ભે શિરોગ્રહે ।
વાધિર્યે કર્ણશૂલે ચ કર્ણમૂલાચ્ ચ ભેદને ॥

અપતન્ત્રે કેશસાદે ઽ પ્રબોધે દૃષ્ટિવિભ્રમે ।
હિક્કાનેત્રમુખાસ્રાવે સ્વરભેદે ઽ થ વાગ્ગ્રહે ॥

ગણ્ડોષ્ઠમુખચાલેષુ કાચેષુ તિમિરેષુ ચ ।
દૌર્ગન્ધ્યે મુખનાસાભ્યાં પાલિત્ય્ એ વાપ્ય્ અકાલજે ॥

ઊર્ધ્વજત્રુગતા યે ચ રોગાસ્સમ્પરિકીર્તિતાઃ ।
નસ્યકર્મ હિતં તેષાં તૈલં વા સર્પિરેવ વા ॥

જીવકર્ષભકૌ દ્રાક્ષા પિપ્પલ્યો મધુકં બલા ।
પ્રપૌણ્ડરીકં મેદા ચ શર્કરા નીલમુત્પલમ્ ॥

નિદિગ્ધિકા ચાંશુમતી નીલિકા સૈન્ધવં વચા ।
રાસ્ના શ્વદંષ્ટ્રા મઞ્જિષ્ઠા બૃહતી સપુનર્નવા ॥

એભિઃ પલસમૈઃ સિદ્ધં તૈલં વા યદિ વા ઘૃતમ્ ।
ચતુર્ગુણેન પયસા નસ્યં તત્પરમુચ્યતે ॥

નસ્યતઃ સ્નેહપાનેન કૃષ્ણરોમા દૃઢેન્દ્રિયઃ ।
અવલીપલિતવ્યઙ્ગઃ ચક્ષુષ્માઞ્જાયતે નરઃ ॥

કર્ણાક્ષિનાસાવક્ત્રાણાં સ્નેહેનાવૃત્ય તર્પણમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણાં વિમુક્તત્વં પ્રસાદઃ સ્વરવર્ણયોઃ ॥

સ્રોતસાં વિમલત્વં ચ જ્ઞેયં સંસ્નિગ્ધલક્ષણમ્ ।
અસ્નિગ્ધલિઙ્ગં રૂક્ષત્વં સ્રોતસાં રિક્તતા તથા ॥

શિરસો ગુરુદુઃખત્વં સ્રોતસાં સ્નેહપૂર્ણતા ।
કર્ણતાલૂપદેહશ્ચ નસ્યાતિસ્નિગ્ધલક્ષણમ્ ॥

નાજીર્ણે નાર્દ્રશિરસિ પન્થાનં ગન્તુમિચ્છતઃ ।
ન પીતમાત્રે પાનીયે જ્વરિતસ્ય ન દાપયેત્ ॥

ન મૈથુનં ગતવતઃ મદ્યપીતસ્ય નૈવ ચ ।
નાતિભુક્તસ્ય નાસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાનિર્વૃતેસ્ તથા ॥

સમ્યઙ્ નિરૂઢસ્ય નરુગુજા સમ્યક્ પ્રશામ્યતિ ।
યતો મૂત્રપુરીષામ્યાં વાતો હ્ય્ અસ્ય નિવર્તતે ॥

નિરૂઢં તં ભિષગ્વિદ્યાદનિરૂઢસ્ય લક્ષણમ્ ।
તથૈવ વ્યાધિરાધ્માનં શૂલં વિણ્મૂત્રનિગ્રહઃ ॥

પૂર્ણકુક્ષિત્વમાનાહો દુર્નિરૂઢસ્ય લક્ષણમ્ ।
નિરૂઢસ્ય પુનર્યસ્ય શોણિતં સમ્પ્રદુષ્યતિ ॥

અતીવ તુ નિરૂઢસ્ય નિષ્પુરીષસ્ય મારુતઃ ।
શૂલેનાવેષ્ટ્યમનસ્ય સર્વગાત્રાણિ પીડયેત્ ॥

ઇતિ પઞ્ચવિધં ચોક્તં વ્યાખ્યાતં સમુપાચરેત્ ।
પઞ્ચકર્મવિધાનજ્ઞો રાજાર્હો ભિષગુચ્યતે ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે દ્વિતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો દશવ્યાપદીયાં વમનવિરેચનસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।