ભેલસંહિતા · અધ્યાય 8.1

રિક્તકોષ્ઠસ્ય વમને મારુતઃ સમ્પ્રકુપ્યતિ ।
પ્લીહા પ્રચલતિ સ્થાનાત્તસ્માદ્ દોષાન્નિહન્ત્યસૂન્ ॥

પેયાં મણ્ડં પિબેત્તસ્માત્ સુસ્નિગ્ધં લવણાન્વિતમ્ ।
સૌમ્યે તિથૌ મુહૂર્તે ચ નક્ષત્રે કરણે શુભે ॥

શુક્લવસ્ત્રઃ શુચિર્ભૂત્વા હ્યર્ચયિત્વા દ્વિજન્મનઃ ।
તતો ઽ સ્મૈ વમનં દેયં પૂજયિત્વા ભિષગ્વરાન્ ॥

પ્રાઙ્મુખેન તુ પાતવ્યં નિવાતે શરણે શુભે ।
ન ચાસ્ય કુર્યાદ્ આયાસં મણ્ડં ભોજ્યં પ્રશસ્યતે ॥

વિધિરેષ ભવેત્કાર્યો વમને ચ વિરેચને ।
નિષ્ક્વાથસ્ય ત્રયઃ પ્રસ્થાઃ માગધાસ્ તુ કનીયસિ ॥

જ્યેષ્ઠે તુ પુરુષે જ્યેષ્ઠં વમનં ન કનીયસિ ।
ચતુઃપ્રસ્થં તુ મધ્યં સ્યાજ્જ્યેષ્ઠં પ્રસ્થાસ્ તુ તે નવ ॥

કનીયો મધ્યમં જ્યેષ્ઠં ત્રિવિધાનિ પૃથક્ પૃથક્ ।
અપીતપૂર્વં વમનં વિરેકો વાપિ યેન તુ ॥

કનીયસા પ્રમાણેન પરીક્ષેત ચ બુદ્ધિમાન્ ।
ત્રિપલં શ્રેષ્ઠમ્ આખ્યાતં કનીયસ્ તુ પલં ભવેત્ ॥

મધ્યં દ્વે પલે વિદ્યાદિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ।
વિષકુષ્ઠહતા યે તુ કાસશ્વાસપ્રપીડિતાઃ ॥

તરુણા બલવન્તશ્ ચ વામયેદ્ ઉત્તમેન તાન્ ।
મધ્યમે પ્રાણવયસિ મધ્યમં તત્ર કારયેત્ ॥

કનીયસિ કનીય્સ્ તુ તથા પ્રાણે કનીયસિ ।
વિપરીતં પ્રયુઞ્જાનો ન રોગાન્વિજયિષ્યતિ ॥

ઉપદ્રવાન્વા જનયેદ્ આતુરં વા વિનાશયેત્ ।
અઙ્કોલસ્યાથ નિમ્બસ્ય નિષ્ક્વાથં સાધુ યોજયેત્ ॥

સર્પિષા ભેષજૈશ્ચેમૈઃ સુખોષ્ણં શીતમ્ એવ વા ।
મદનસ્ય ફલં પિષ્ટ્વા દેવદાલીફલૈસ્સહ ॥

નિમ્બપત્રાણિ સાર્દ્રાણિ સૈન્ધવં મરિચાનિ ચ ।
સૈન્ધવેન સમાયુક્તં તક્રમણ્ડેન વા પુનઃ ॥

બન્ધુજીવો ઽ થ પિપ્પલ્યો મદનં સર્પિરેવ ચ ।
તત્કષાયેણ સંયુક્તં પ્રધાનં વમનૌષધમ્ ॥

મદનં બન્ધુજીવશ્ ચ શતપુષ્પા શુકાનના ।
સૈન્ધવેન સમાયુક્તં પ્રધાનં વમનૌષધમ્ ॥

મદનસ્ય ચ પત્રાણિ પુષ્પાણિ સફલાનિ ચ ।
સૈન્ધવં બન્ધુજીવશ્ ચ રાજકોશાતકાનિ ચ ॥

એવં પ્રચ્છર્દનો યોગઃ પ્રધાનં વમનૌષધમ્ ।
શ્રેષ્ઠશ્ ચ વિષયુક્તેષુ કાસશ્વાસે તુ પૂજિતઃ ॥

યદા તુ વમનં પીતં ન છર્દયતિ માનવમ્ ।
કિં તત્ર ભેષજં કુર્યાત્ કથં વૈદ્યઃ સમાચરેત્ ॥

દર્શયેત્ તસ્ય તુ ભિષક્ પાલિતાનિ પૃથક્ પૃથક્ ।
મક્ષિકાકેશચૂર્ણાનિ તચ્ ચ મણ્ડે નિયોજયેત્ ॥

એતેન તુ પ્રયોગેણ ક્ષિપ્રં છર્દયતે નરઃ ।
એષા ક્રિયા સમાખ્યાતા દુર્બલાનાં વિશેષતઃ ॥

હૃદયં પૃષ્ઠદેશં ચ વિગૃહ્ય ચ વમેન્ નરઃ ।
તથાસ્ય ચલતિ સ્થાનાત્પીતં હ્ય્ અસ્મિન્નુપક્રમે ॥

કફં હિ પૂર્વં વમતિ તતઃ પિત્તમનન્તરમ્ ।
પિત્તસ્થાન્તે ભવેદ્વાતઃ તતો વમતિ શોણિતમ્ ॥

લક્ષણાનિ તુ વક્ષ્યામિ સમ્યગ્વાન્તસ્ય દેહિનઃ ।
લઘુરામાશયે શુદ્ધિર્હૃચ્છુદ્ધિશ્ ચાપ્ય્ અતન્દ્રિતા ॥

ક્ષુત્પિપાસે યથાકાલં સ્રોતઃશુદ્ધિર્યથાગ્નિતા ।
શ્લૈષ્મિકાણાં ચ સર્વેષાં વ્યાધીનાં વિનિવર્તનમ્ ॥

ન ચ વૈરસ્યમાસ્યસ્ય સમ્યગ્વાન્તસ્ય લક્ષણમ્ ।
હૃલ્લાસો ઽ થ સિરાહર્ષો મન્યા કણ્ઠશ્ ચ દીર્યતે ॥

અત્યુદ્ગારસ્તમઃ કાસો હિક્કા શ્વાસઃ સ્વરક્ષયઃ ।
વાતજ્વરઃ શુષ્કવમિસ્તૃષ્ણા શૂલો હ્ય્ અનિદ્રતા ॥

આસ્યહૃચ્છોષણં ચૈવ ક્ષતાચ્ ચ રુધિરાગમઃ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યુપરુધ્યન્તે મૂર્ચ્છા ચાસ્યોપજાયતે ॥

હનુસ્તમ્ભશ્ ચ કમ્પશ્ ચ હ્યતિવાન્તે પ્રવર્તતે ।
ઊર્ધ્વરક્તી પ્રમેહી ચ ગુલ્મી ચાર્શોભગન્દરી ॥

ઉદરી પાણ્ડુરોગી ચ હૃદ્રોગી કૃમિકોષ્ઠકઃ ।
અપસ્મારી વિષાર્તશ્ ચ શોફસ્તમ્ભશ્ ચ વાતિકઃ ॥

વિષમજ્વરવીસર્પી વાતશોણિતિકશ્ ચ યઃ ।
અર્શો ઽ તિવિષમાગ્નિશ્ ચ કુષ્ઠશ્વયથુપીડિતઃ ॥

ઉદાવર્તી તથોન્માદી પિપ્લુવ્યઙ્ગનિપીડિતઃ ।
પિત્તશ્લેષ્મસમુત્થાના વ્યાકુલા યે ચ ધાતવઃ ॥

સન્નિપાતસમુત્થાશ્ ચ યોનિદુષ્ટાશ્ ચ યાઃ સ્ત્રિયઃ ।
શૂલાર્તા રક્તગુલ્મિન્યો યાશ્ ચ સૌમ્યેન પીડિતાઃ ॥

અસ્નિગ્ધારક્તતાઙ્ગાનાં લાઘવં ગાત્રમાર્દવમ્ ।
હૃદયોદ્ગારમૂત્રાણાં શુદ્ધિર્વાતાનુલોમતઃ ॥

પ્રસન્નસ્વરવર્ણત્વં બુભુક્ષા વ્યાધિનિગ્રહઃ ।
શ્લેષ્મણા ચ સ્વયં સ્થાનં સુવિરિક્તસ્ય લક્સણમ્ ॥

ઉદરં વાતસમ્પૂર્ણં કણ્ડૂમણ્ડલસમ્ભવઃ ।
પિટકાજન્મ ગાત્રેષુ ભ્રમણં જ્વરસમ્પ્લવઃ ॥

હૃદયાવેષ્ટનં વહ્નેઃ સાદસ્સ્યાત્ કુક્ષિગૌરવમ્ ।
કૃચ્છ્રવિણ્મૂત્રવાતત્વં દુર્વિરિક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥

પાર્શ્વશૂલં ગુદભ્રંશઃ શાખાસંકોચસમ્ભ્રમઃ ।
વાતવૃદ્ધિર્વિસંજ્ઞત્વં ગુદશૂલસ્તૃષા ક્લમઃ ॥

શૂન્યતા જર્જરીભાવસ્તતશ્ચિમચિમાયનમ્ ।
રૂપાણ્યતિવિરિક્તાનાં શૂલઃ શોફશ્ ચ જાયતે ॥

ગૌરવે દુર્વિરિક્તસ્ય યદજીર્ણં તદુલ્લિખેત્ ।
સાત્મ્યં તુ પેયં ભૈષજ્યં નિરૂહો ગાઢવર્ચસામ્ ॥

રૂપાણ્યતિવિરિક્તસ્ય હરેત્ક્ષીરઘૃતાદિભિઃ ।
સ્નેહૈશ્ચૈવોપનાહૈશ્ ચ સાભ્યઙ્ગૈશ્ ચ ભિષગ્જયેત્ ॥ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ॥ દ્વિતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।..