ભેલસંહિતા · અધ્યાય 7.9

શ્યામાયાસ્ત્રિવૃતયાશ્ ચ મૂલાન્યુદ્ધારયેદ્ ભિષક્ ।
કલ્યાણદેશજાતાયાઃ કુશરોહિષસંસ્કૃતે ॥

કૃષ્ણમૃત્સ્નાપ્રમે વાપિ હ્યથવા સ્વર્ણમૃત્તિકે ।
મૂલાન્ય્ એતાનિ સંગૃહ્ય સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ ॥

સ્થિરાકષાયે સંસૃજ્ય પાયયેત્ તુ યથાબલમ્ ।
વિરિચ્યતે તેન સાધુ નાયોગો નાતિયોગિતા ॥

ત્રિફલારસમાત્રેણ દ્રાક્ષાપીલુરસેન વા ।
આલોડ્ય વાપિ પયસા સર્પિષા વાપિ પાયયેત્ ॥

હરિણસય રસં દદ્યાન્ન્યઙ્કોશ્ ચ મહિષસ્ય ચ ।
ખડ્ગસ્ય કલવિઙ્કસ્ય તિત્તિરેર્લાવુકસ્ય ચ ॥

રસમન્યતમં તેષાં ત્રિવૃચ્છ્યામાપ્રયોજિતમ્ ।
યથાબલં પાયયેત્ તુ સુસ્નિગ્ધં સ્વેદિતં નરમ્ ॥

શ્યામાયાસ્ત્રિવૃતાયાશ્ ચ કૃત્વા ચૂર્ણાનિ સૂક્ષ્મશઃ ।
ત્રિધા વિભજ્ય તત્રૈકં સ્વયં ગુપ્તં નિધાપયેત્ ॥

રસેન તુ પ્રિયઙ્ગૂણાં દ્વૌ ભાગૌ શ્ચ્યોતયેદ્ ભિષક્ ।
ભાજને તુ પરિસ્રાવ્ય સુપ્રસન્નમનાવિલમ્ ॥

પરિયોગમધિશ્રિત્ય્ અ પાચયેન્મૃદુનાગ્નિના ।
તસ્મિંસ્ તથા પચ્યમાને ચૂર્ણાન્ય્ એતાનિ ધાપયેત્ ॥

પ્રિયઙ્ગું તગરં ચૈવ તાલીસં નલદં તથા ।
હીબેરં ચૈવ મુસ્તાં ચ બલાં કાલાનુસારિબામ્ ॥

અશોકપુષ્પચૂર્ણાનિ પદ્મસૌગન્ધિકાનિ ચ ।
નલિનં પુણ્ડરીકં ચ પિપ્પલીમૂલમ્ એવ ચ ॥

મધુના સહ સંસૃજ્ય લિહ્યાત્ પાણિતલોન્મિતમ્ ।
સુસ્નિગ્ધો જીર્ણભક્તશ્ ચ યથાશાસ્ત્રં યથાબલમ્ ॥

વિરિચ્યતે તેન સાધુ નાયોગો નાતિયોગિતા ।
ચન્દનં પદ્મકં નીપં સાલં સપ્તચ્છદં તથા ॥

પુનર્નવાં તુ પલલં કિરાતં તિક્તમ્ એવ વા ।
યે ચાન્યે તિક્તમધુરા રસાઃ પૂર્વં પ્રકીર્તિતાઃ ॥

તેષાં કષાયૈર્યોજ્યં સ્યાત્ પૈત્તિકાનાં વિરેચનમ્ ।
પારાવતાન્ કપોતાંશ્ ચ ક્રૌઞ્ચબર્હિણકુક્કુટાન્ ॥

કુરઙ્ગાન્ હરિણાનેણાન્ હરિતાન્ કાલપુચ્છકાન્ ।
વર્તકાન્ તિત્તિરીંશ્ચૈવ શશલાવકપિઞ્જલાન્ ॥

રસૈસ્ તૈર્ ઉપયુઞ્જીત પૈત્તિકસ્ય વિરેચનમ્ ।
સારાઃ ફલાનિ ચૂર્ણાનિ પત્રાણિ ચ પયાંસિ ચ ॥

ય ઉક્તાઃ સ્થાવરાઃ પૂર્વં તથૈવ મૃગપક્ષિણઃ ।
પાનાનિ ફલનિષ્ક્વાથકષાયાદિદ્રવાન્ રસાન્ ॥

લેહાન્ ભક્ષ્યાંશ્ ચ સાન્નાદીન્ તેભ્યઃ સમભિકલ્પયેત્ ।
પરૂષકસ્ય દ્રાક્ષાયા રસં સમધુશર્કરમ્ ॥

ત્રિવૃદક્ષસમાયુક્તં પીત્વા સાધુ વિરિચ્યતે ।
સાધયેચ્છર્કરાયુક્તં સહૈવ મધુના ભિષક્ ॥

શીતે તસ્મિંસ્ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં યથાકોષ્ઠં સમાવપેત્ ।
તતઃ કમ્પિલ્લકાચ્ચૂર્ણં દ્વે ચ તે તિન્દુકસ્ય ચ ॥

આરગ્વધફલાન્મધ્યભાગાશ્ ચાક્ષસમાસ્તથા ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણસ્ય ધરણં શર્કરા મધુકં મધુ ॥

મરિચં નાગપુષ્પં ચ ત્વક્પત્રં ચ સુચૂર્ણિતમ્ ।
એતત્ સર્વં સમાયોજ્ય મોદકં કારયેદ્ ભિષક્ ॥

અથ વા કારયેલ્લેહં તેન સાધુ વિરિચ્યતે ।
દ્રાક્ષારસસ્ય કુડવં પરૂષકરસસ્ય ચ ॥

મધુનઃ કુડવાર્ધં ચ શર્કરાપલમ્ એવ ચ ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણકૃતો લેહસ્તેન સાધુ વિરિચ્યતે ॥

એતદુત્સન્નદોષાણામીશ્વરાણાં વિરેચનમ્ ।
શર્કરામોદકં વાપિ ગુડકં માષપૂરકમ્ ॥

અનેન વિધિના કુર્યાત્ પૈત્તિકાનાં વિરેચનમ્ ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણાનિ પિપ્પલ્યાઃ ફલાન્યારગ્વધસ્ય ચ ॥

કલ્કાનક્ષસમાનેતાન્ પિબેદ્ધીરો વિરેચનમ્ ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણસ્ય ધરણં શર્કરા મધુકં મધુ ॥

એતદક્ષસમાયુક્તં પીત્વા સાધુ વિરિચ્યતે ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણાનિ પિપ્પલ્યો યવક્ષારો મહૌષધમ્ ॥

શ્લેષ્મકોપશમાર્થાય લિહ્યાત્ તેન વિરિચ્યતે ।
અવિમૂત્રમજામૂત્રમુષ્ટ્રસ્ય મહિષસ્ય ચ ॥

મૃગસ્ય મૂત્રં ગોમૂત્રં ગર્દભસ્ય દ્વિપસ્ય ચ ।
એતાન્યષ્ટૌ પ્રયુઞ્જીત પૃથગ્વા યદિ વા સહ ॥

ત્રિવૃચ્ચૂર્ણવિમિશ્રાણિ વિલિહ્યાન્મધુનાપિ વા ।
અજાતાનિ ચ મદ્યાનિ તીક્ષ્ણાનિ નિશિ તાનિ ચ ॥

ત્રિવૃચ્ચૂર્ણવિમિશ્રાણિ પીત્વા સાધુ વિરિચ્યતે ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં યથાકોષ્ઠં શ્લૈષ્મિકઃ પાતુમર્હતિ ॥

ત્રિવૃતાયાઃ કષાયેણ સક્ષૌદ્રં સામ્લવેતસમ્ ।
અથ વા દધિમણ્ડેન કોલકાનાં રસેન વા ॥

કુલુત્થમુદ્ગયૂષૈર્ વા સતીનચિરિબિલ્વયોઃ ।
યવકોલકયૂષેણ પિબેત્કૌલત્થમેવ વા ॥

યુક્તં વા તૈન્ત્રણીકેન સામ્લવેતસદાડિમમ્ ।
યૂષેણ શિગ્રુકોલાહ્વામૂલકાનાં રસેન વા ॥

રસેનામલકાનાં વા બીજપૂરાર્જકસ્ય વા ।
કપિત્થરસમણ્ડેન કરમર્દરસેન વા ॥

યચ્ચાન્યદપિ વા કિઞ્ચિત્ફલમમ્લમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
પિબેત્તત્સ્વરસૈર્ વાપિ પઞ્ચમૂલીરસેન વા ॥

કટુકલ્કવિમિશ્રં વા યવક્ષારેણ સંયુતમ્ ।
મૃદ્વીકાફલકલ્કેન લેહાર્થમ્ ઉપકલ્પયેત્ ॥

પ્રત્યેકસ્ય ફલાનાં ચ પૂર્વોક્તાનાં ચિકિત્સકઃ ।
સુજાતાનાં સુપક્વાનાં પ્રત્યગ્રં ગ્રાહયેદ્ રસમ્ ॥

તત્રામ્લલ્વણીભૂતે વિરિપ્યાત્ સૈન્ધવે ભવેત્ ।
લેહે ઽ સ્મિન્ ત્રિવૃતશ્ચૂર્ણં યથાકોષ્ઠં સમાવપેત્ ॥

સક્ષૌદ્રં સગુડં વાપિ લિહ્યાત્ સકટુકં તથા ।
એતેન વિધિના કુર્યાન્મોદકાન્ ષાડબાન્રસાન્ ॥

પાનાનિ ચ ફલામ્લાનિ ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ સંસ્કૃતમ્ ।
એતદ્ રાજ્ઞાં સમાખ્યાતમ્ ઈશ્વરાણાં વિરેચનમ્ ॥

વિધિમેવં પ્રયુઞ્જીત ત્વિમં ચાન્યં ચિકિત્સકઃ ।
શાણમામલકાનાં ચ વિભીતકફલાનિ ચ ॥

તિલ્વકસ્સપ્તલા દન્તી શઙ્ખિની ચતુરઙ્ગુલઃ ।
હરીતકીનામેકં ચ યવક્ષારો વચૈવ હિ ॥

પિપ્પલીનાં ચ શાણસ્સ્યાદ્વિડઙ્ગાચ્છાણ એવ ચ ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણસ્ય ત્રિશ્શાણાસ્તત્ સર્વમવચૂર્ણયેત્ ॥

તાનિ ચૂર્ણાનિ મધુના સર્પિષા વા ગુડેન વા ।
લેહં વા વિધિના ।.. ।.. ।.. ।.. ॥ ॥ સિદ્ધિસ્થાનમ્ ॥ ॥ પ્રથમો ઽ ધ્યાયઃ ।
।
।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।..