ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.8

પઞ્ચોન્માદાસ્ સમાખ્યાતા નિદાનેષુ સવિસ્તરાઃ ।
સલિઙ્ગાસ્સસમુચ્થાનાઃ શૃણુ તેષાં ચિકિત્સિતમ્ ॥

ચિત્તબુદ્ધીન્રિયાણાં હિ તેષામ્ અપિ વિચેષ્ટિતમ્ ।
શિરસ્તાલ્વન્તરગતં સર્વેન્દ્રિયપરં મનઃ ॥

તત્રસ્થં તદ્ધિ વિષયાનિન્દ્રિયાણાં રસાદિકાન્ ।
સમીપસ્થાન્ વિજાનાતિ ત્રીન્ ભાવાંશ્ ચ નિયચ્છતિ ॥

સુમનઃપ્રભવં ચાપિ સર્વેન્દ્રિયમયં બલમ્ ।
કારણં સર્વબુદ્ધીનાં ચિત્તં હૃદયસંશ્રિતમ્ ॥

ક્રિયાણાં ચેતરાસાં ચ ચિત્તં સર્વત્ર કારણમ્ ।
સુચિત્તાસ્સત્પથં યાન્તિ દુશ્ચિત્તાસ્ તુ વિમાર્ગગાઃ ॥

વિદિતં મનસા ચિત્તમાલભ્ય પ્રભવેત્ તતઃ ।
તતો બુદ્ધિઃ પ્રભવતિ કાર્યાકાર્યવિચારિકા ॥

શુભાશુભં હિ કુર્વાણા બોધનં બુદ્ધિરિષ્યતે ।
બોધનાચ્ ચાપિ બોધ્યસ્ય નરો બુધ ઇહોચ્યતે ॥

સા બુદ્ધિઃ પરમાત્મા ચ સ શરીરે પ્રકીર્તિતઃ ।
યથા કૃતી કર્મકરઃ ક્રિયાં યોજયતે નૃષુ ॥

મનસશ્ચિત્તબુદ્ધીનાં સ્થાનાન્ય્ એતાનિ કર્મ ચ ।
સન્દૂષિતાનાં તેષાં તુ શૃણુ હેતુમતઃ પરમ્ ॥

ઊર્ધ્વં પ્રકુપિતા દોષાઃ શિરસ્તાલ્વન્તરે સ્થિતાઃ ।
મનઃ સન્દૂષયન્ત્ય્ આશુ તતશ્ચિત્તં વિપદ્યતે ॥

ચિત્તે વ્યાપદમાપન્ને બુદ્ધિર્નાશં નિયચ્છતિ ।
તતસ્ તુ બુદ્ધિવ્યાપત્તૌ કાર્યાકાર્યં ન બુધ્યતે ॥

એવં પ્રવર્તતે વ્યાધિરુન્માદો નામ દારુણઃ ।
તસ્માદ્ વિશેષં વક્ષ્યામિ હ્યુન્માદમદયોર્ અપિ ॥

શોકાત્કોપાત્તથા હર્ષાદ્ દ્રવ્યાણાં ચ વિનાશનાત્ ।
ચલિતે ચિત્તમનસિ મદમાશુ નિયચ્છતિ ॥

પ્રધ્યાયતિ પ્રસ્વિપિતિ રોદિતીહાનિમિત્તતઃ ।
હસત્યકસ્માન્નિદ્રાલુરલ્પવાઙ્ નિત્યમ્ ઉત્સુકઃ ॥

ત્રસ્તઃ શરીરી ક્રોધનો નિરપત્રપઃ ।
પુરસ્તાદવલોકી ચ ન યથાવૃત્ત એવ ચ ॥

પરુષત્વં તથા લોમ્નામાવિલં ચક્ષુષોરપિ ।
એતાનિ યસ્ય રૂપાણિ સ મદો નામ કીર્તિતઃ ॥

વિવર્ધમાનસ્ તુ મદ ઉન્માદત્વં નિયચ્છતિ ।
સવાતિકાનિ રૂપાણિ શ્લેષ્મપિત્તોદ્ભવાનિ ચ ॥

ઉન્માદસ્તૂચ્યતે ધીરૈઃ સન્નિપાતાત્મકાનિ ચ ।
એતલ્લક્ષણમુદ્દિષ્ટમુન્માદસ્ય નિરુક્તિતઃ ॥

નિદાને પૂર્વમુદ્દિષ્ટં શૃણુ તેષાં ચિકિત્સિતમ્ ।
સ્નેહિતં સ્વેદિતં ચૈવ યોજયેત્પઞ્ચક્ર્મણા ॥

દાધિકં વા પિબેત્સર્પિસ્તૈલં શૈરીષમ્ એવ વા ।
શતપાકં બલાતૈલં મહાપૈશાચિકં ઘૃતમ્ ॥

દાધિકં ચ મહાક્ષારમુન્મત્તઃ શીલયેત્ તથા ।
યચ્ ચિકિત્સિતમ્ આખ્યાતમ્ અપસ્મારવિનાશનમ્ ॥

તદ્ એવ સર્વં નિખિલેષૂન્માદેષ્વ્ અવચારયેત્ ।
ઘાતયેત્ તં કશાભિશ્ ચ વધ્નીયાત્ તાડયેત્ તથા ॥

ગજેનાપ્યથવાશ્વેન ત્રાસયેત્પન્નગેન વા ।
પુનસ્તૃણાગ્નિના વાપિ સર્વતસ્સમવાકિરેત્ ॥

અવકીર્યાથવાઙ્ગારૈઃ પ્રદીપ્તૈઃ પારિભદ્રકૈઃ ।
પ્રયુક્તં શીતલેનૈવ જલેનાભ્યુક્ષયેત્પુનઃ ॥

પ્રસારયેદ્ વા સરિતિ સરણે વા નિરોધયેત્ ।
બુભુક્ષયા શોષયેદ્ વા કૂપે પ્રક્ષિપ્ય માનવઃ ॥

અપૂર્વા ભીષયેયુસ્તં પુરુષાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।
વિત્રાસયેયુર્વૈદ્યાસ્તં ત્રાસનૈસ્ તુ પૃથગ્વિધૈઃ ॥

ત્રાસાસ્તીવ્રા હિ કુર્વન્તિ ચિત્તસ્ય વિકૃતિં ભયાત્ ।
ભયમ્ એવ તુ ચિત્તસ્ય માનવાનર્થમુચ્યતે ॥

પ્રક્ષિપ્તચિત્તો વિચરેત્ ત્રાસ્યમાનો ઽ પિ શસ્ત્રતઃ ।
કુમારબૃન્દાનુગતસ્તમસાધ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥

તાપનાઞ્જનનસ્યૈશ્ ચ ક્ષારૈઃ ક્ષારાગદૈર્ અપિ ।
પ્રોક્તૈરપસ્મારહરૈર્ ઉન્માદં સમુપાચરેત્ ॥

પુરાણં પાયયેચ્ચૈનં સર્પિરુન્માદનાશનમ્ ।
સ્થિતં વર્ષશતં શ્રેષ્ઠં કુમ્ભસર્પિસ્તદુચ્યતે ॥

પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ હિતમુન્માદિનાં સદા ।
કાઞ્જિકં લશુનં ચૈવ બસ્તમૂત્રેણ પેષવેત્ ॥

ઉન્માદિનાં પ્રયોગો ઽ યં પુરાણઘૃતસંયુતઃ ।
એતાઃ ક્રિયાઃ પ્રયુઞ્જીત વૈદ્યઃ કાયચિકિત્સકઃ ॥

શાન્તિકર્માણિ હોમાંશ્ ચ કુર્યાદ્ ભૂતચિકિત્સકઃ ।
ઇષ્ટયઃ શાન્તિકર્મણિ હોમાઃ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ ।
વેદોક્તાઃ કર્મવિધયઃ કાર્યાશ્ચોન્માદનાશનાઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચિકિત્સિતે અષ્ટમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ નવમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ઽ પસ્મારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।