ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.7

સ્ત્રિયં ચ યુક્ત્યા સેવેત દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્ ।
કષાયસ્નાનનિત્ય્ અસ્ય કષાયોદકસેવિનઃ ॥

વિશેષતઃ શ્લેષ્મમેહાન્ તીક્ષ્ણૈર્ એવ સમાચરેત્ ।
સકષાયં ચ તિક્તં ચ પૈત્તિકેષુ પ્રયોજયેત્ ॥

અસાધ્યવાતજાન્મેહાંશ્ચતુરઃ પરિવર્જયેત્ ।
અરુચિશ્ ચાઙ્ગમર્દશ્ ચ તૃષ્ણાકાસૌ ભ્રમસ્તમઃ ॥

શૂલાનિ પિટકા કણ્ડૂઃ પ્રમેહાણામ્ ઉપદ્રવાઃ ।
અક્રિયાભિઃ પ્રમેહેષુ પિટકાસ્વ્ અપિકારયેત્ ॥

ઉપદ્રવૈશ્ ચ યુક્તાનાં પિટકાભિસ્ તથૈવ ચ ।
પ્રમેહિણામિદં પ્રોક્તં મયા ભૈષજ્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥

વ્યસ્તૈરેતૈસ્સમસ્તૈશ્ ચ યો ગૈસ્ તુ પ્રવિભાગશઃ ।
ચિકિત્સાં કલ્પયેદ્ વૈદ્યો યથાદોષં યથાબલમ્ ॥

વિંશતેર્મૂત્રરોગાણાં લક્ષણાનિ નિરીક્ષ્ય તુ ।
દોષસંસર્ગહેતૂંશ્ ચ તતો યોગાન્ પ્રકલ્પયેત્ ॥

ઉદ્દેશમાત્રં તેષાં તુ તસ્માદ્ વક્ષ્યામિ ભેષજમ્ ।
ભૂયો મૂત્રપ્રશાન્ત્યર્થં પ્રવિભાગં ચ તચ્છૃણુ ॥

શતાવરીમૂલરસઃ સમાંશો મધુસર્પિષા ।
ઇક્ષુમેહે તુ પાતવ્યઃ કફપિત્તપ્રશાન્તયે ॥

કિરાતતિક્તસ્વરસઃ પટોલારુકયોસ્ તથા ।
સક્ષૌદ્રઃ શમયેન્મેહં ક્વાથસ્તૂદકસંજ્ઞિતમ્ ॥

પિપ્પલી શૃઙ્ગિબેરં ચ મરિચાનિ તથૈવ ચ ।
પિબેત્સુખામ્બુના હ્યેતત્સાન્દ્રમેહાત્પ્રમુચ્યતે ॥

ચવ્યચિત્રકમૂલાનિ પૂતિકસ્ય ત્વચસ્ તથા ।
ખલે યૂષેષુ સંસ્કૃત્ય ભુઞ્જાનો વૈ સુખી ભવેત્ ॥

ક્ષીરસિદ્ધૈર્યવૈર્ભક્ષ્યૈર્યચ્છસ્તં હિઙ્ગુસંયુતમ્ ।
ઘૃતં પ્રસઙ્ગેન પિબન્ ભસ્મમેહાત્પ્રમુચ્યતે ॥

કપિત્થશ્ ચાજમોદા ચ મરિચાનિ તથૈવ ચ ।
તતો યુતં તૈર્લવણં કાચપ્રોક્તં પ્રદાપયેત્ ॥

પિપ્પલીકણસંયુક્તં મધુયુક્તં સશર્કરમ્ ।
જયેલ્લવણમેહન્તુ પીતં શીતેન વારિણા ॥

મેહયુક્તેન ભોક્તવ્યં સાન્દ્રપ્રસ્રવણેન વા ।
એતત્ તુ વિજયેન્નિત્યં મેહં લવણસંભવમ્ ॥

એલાપ્રવાલકં હિઙ્ગુ લવણં ચ સમં ભવેત્ ।
મદ્યેનોષ્ણેન વા પીતં મેહં સસિકતં જયેત્ ॥

તુમ્બુરૂણિ કપિત્થાનાં નિર્યાસં ક્ષૌદ્રસંયુતમ્ ।
શુક્લમેહે પ્રશંસન્તિ યવાન્નસ્ય ચ સેવનમ્ ॥

સકુલુત્થાનિ યૂષાણિ સદ્રવાણિ વિશેષતઃ ।
ભોજ્યાનિ શુક્લમેહેષુ યવાન્નવિકૃતિસ્ તથા ॥

શ્વદંષ્ટ્રાદર્ભમૂલૈસ્ તુ કેવલં ક્વથિતં પયઃ ।
સશર્કરં પિબેજ્જન્તુઃ ક્ષારમેહાત્પ્રમુચ્યતે ॥

દ્રાક્ષાશૃતં વાપિ પિબેત્ તથા ક્ષીરિશૃતં નરઃ ।
પિત્તમેહાત્પ્રમુચ્યેત ક્ષારમેહાચ્ ચ સર્વશઃ ॥

પીતામઞ્જિષ્ઠચૂર્ણૌ દ્વૌ મેહનાચ્ ચ પ્રયોજયેત્ ।
સક્ષૌદ્રં શીતમેહે તુ યવાન્નોપહિતં સદા ॥

મદયન્ત્ય્ આશ્ ચ પત્રાણાં કલ્કં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ ।
દર્ભમૂલસ્ય ચ તથા રક્તમેહી સુખી ભવેત્ ॥

પિબેત્ તુ તે સપયસી નીલમેહાત્પ્રમુચ્યતે ।
પ્રરોહૈઃ ક્ષીરિવૃક્ષાણાં ક્ષીરં સંક્વથિતં પિબેત્ ॥

સશર્કરેણ મુચ્યેત નીલમેહાઅત્તુ પૈત્તિકાત્ ।
કુમુદોત્પલદણ્ડૈશ્ ચ સનાલૈઃ ક્વથિતૈસ્ તથા ॥

પિબેત્પ્રાયો યથાશક્તિ વારિમેહાત્પ્રમુચ્યતે ।
સમાં ક્ષીરાશનશ્ ચાપિ યવાન્નમિતભોજનઃ ॥

શર્કરાસમભાગં તુ ક્ષૌદ્રેણ સહ સંસૃજેત્ ।
શીતેન તોયેન પિબન્નમ્બુમેહાત્પ્રમુચ્યતે ॥

ઇત્ય્ એતત્ ષોડશાનાં તુ કફપિત્તહરં પૃથક્ ।
ચિકિત્સિતં મયા પ્રોક્તં પ્રમેહાણાં વિનાશનમ્ ॥

અસાધ્યા વાતજાશ્ ચૈવ વિજ્ઞેયા ભૃશદારુણાઃ ।
અવગાદ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાદ્ દાયા પ્રસ્રવણં શૃતમ્ ॥

આસ્થાપનૈર્ વાતહરૈઃ સુકૃતૈશ્ ચાનુવાસનૈઃ ।
મજ્જપ્રમેહિણં દૃષ્ટ્વા બહુશસ્તમુપાચરેત્ ॥

પ્રાતઃ પ્રાતશ્ ચ સેવેત કેવલે મધુસર્પિષી ।
કોરદૂષયવાન્નાનિ સ્થિતાનિ ચ વિશેષતઃ ॥

હસ્તિમેહં જયેદ્ એવં વસ્તિસ્વેદૈઃ પ્રયત્નતઃ ।
યત્નવાન્વાતમેહં હિ બસ્તમૂત્રાણિ વા ચરેત્ ॥

પાયયેચ્ચારયેચ્ ચાપિ ગજમેહં ભયાવહમ્ ।
કષાયૈસ્તિક્તકટુકૈઃ રસૈરેતૈઃ, પિબેત્પયઃ ॥

શાસ્ત્રોક્તામથ સંપ્રેક્ષ્ય ક્રિયામેતાં વિચક્ષણઃ ।
યથાસ્વં હિ સમ્પ્રધાર્ય પ્રમેહાન્ સાધયેદ્ ભિષક્ ॥

એતત્પ્રમેહિકં પ્રોક્તં શિષ્યાણામાર્થસિદ્ધયે ।
ચિકિત્સિતં વિસ્તરેણ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચિકિત્સિતે સપ્તમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ અષ્ટમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાત ઉન્માદચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।