ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.5

પઞ્ચ ગુલ્માઃ સમુદ્દિષ્ટા નિદાનેષુ સવિસ્તરમ્ ।
ગુલ્મત્વં તેષુ વક્ષ્યામિ ચિકિત્સાં તુ પૃથક્ પૃથક્ ॥

મારુતઃ કુપિતો દેહે સ્રોતાંસ્યુન્નહ્ય સર્વશઃ ।
અભ્યાગત્ય દૂષયતિ પૂર્વં પિત્તં કફં તતઃ ॥

દૂષયત્યથ રક્તં ચ મેદો માંસં વિધાવતિ ।
સ સઙ્ઘાતસ્થિરીભૂતો ગુલ્મત્વમ્ ઉપપદ્યતે ॥

દુષ્ટાનાં હન્તુકામાનાં પરં પ્રાણભૃતાં યથા ।
હસ્ત્યશ્વરથયાનાનાં સંઘાતો ગુલ્મ ઇષ્યતે ॥

એવં દેહે રસાદીનાં ધાતૂનાં વિપ્રકર્ષણમ્ ।
સંસર્ગો ગુલ્મ ઇત્ય્ ઉક્તઃ સંઘાતો ગુલ્મ ઉચ્યતે ॥

સ્તમ્બિનિસ્તમ્બિનીનાં તુ વલ્લીનાં વીરુધામ્ અપિ ।
સંઘાતો ગહનં ગુલ્મઃ તદ્વદ્ ગુલ્મસ્ તુ દેહિનામ્ ॥

અમૂર્તત્વાદ્ ધિ વાતસ્ય સંવિત્તિર્નોપજાયતે ।
સન્ધાય પિત્તશ્લેષ્માણૌ મારુતો ગુલ્મતાં વ્રજેત્ ॥

મધૂચ્છિષ્ટમયં પિણ્ડં ચિન્વન્તિ ભ્રમરા યથા ।
તથા કોષ્ઠેષુ પવનો ધાતૂંસ્તાન્વિચિનોત્ય્ અપિ ॥

સ્થાનાનિ તસ્ય ગુલ્મસ્ય શંમન્તિ ગુરુલાઘવમ્ ।
કુક્ષિકસ્તિગતો ગુલ્મો વાતભૂયિષ્ઠ ઉચ્યતે ॥

સ વાતગુલ્મરૂપાણિ કુર્યાત્ સ્થાનવશેન તુ ।
તથૈવ પિત્તસ્થાનસ્થઃ પિત્તરૂપાણિ દર્શયેત્ ॥

એવં શ્લેષ્મણિ રક્તે ચ સન્નિપાતે ચ સર્વશઃ ।
સર્વેષાં સન્નિપાતે તુ સ્વં સ્વં રૂપં નિદર્શનમ્ ॥

આગન્તુર્દૂષયત્યત્ર ધાતું સ્થાનસ્થ ઉલ્બણઃ ।
ચિકિત્સિતં તુ સ્થાનસ્ય સ હિ તત્ર બલાધિકઃ ॥

યદિ વસ્તિગતઃ પાકં વાતગુલ્મસ્ તુ ગચ્છતિ ।
હૃન્નાભ્યોર્ અન્તરં ગુલ્મઃ પાકં ગચ્છતિ પૈત્તિકઃ ॥

હૃદિ ચ શ્લેષ્મગુલ્મસ્ તુ પાકં યાત્ય્ અનનુષ્ઠિતઃ ।
પચ્યતે સન્નિપાતાત્ તુ ગુલ્મશ્શોણિતજસ્ તથા ॥

દોષદ્વયેન સંસૃષ્ટાઃ સર્વે ગુલ્માઃ પ્રમાથિનઃ ।
તસ્માત્ તેષાં ભેદનીયાઃ ક્રિયાસ્સર્વાઃ પ્રયોજયેત્ ।
અત્યર્થં સ્નિહ્યમાનો ઽ પિ ગુલ્મો વૃદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

અતસ્ તુ વાતગુલ્મસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્ ।
પ્રભુર્હિ સર્વભૂતાનાં વાયુઃ પ્રાણેશ્વરો બલી ॥

હરીતકી ત્રિકટુકં વચા કટુકરોહિણી ।
સૌવર્ચલં યવક્ષારો વિડઙ્ગં ચિત્રકસ્ તથા ॥

અક્ષપ્રમાણૈરેતૈસ્ તુ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
તસ્મિદ્ધં સ્રાવયિત્વા તુ પાયયેત્ તુ યથાબલમ્ ॥

વાતગુલ્મં ક્રિમિં કાસં શ્વાસં પ્લીહાનમ્ એવ ચ ।
દશાઙ્ગં નાશયત્યેતદ્રોગાન્ વજ્રમિવાસુરાન્ ॥

દ્વેપઞ્ચમૂલ્યૌ સુષવીમશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્ ।
કાલાં છિન્નરુહાં રાસ્નાં ભાર્ઙ્ગીં ગોક્ષુરકં બલામ્ ॥

શટિં પુષ્કરમૂલં ચ પલાશં ગન્ધસંજ્ઞકમ્ ।
એતેષાં દ્વિપલાન્ ભગાન્ જલદ્રોણે વિપાચયેત્ ॥

કોલાનાં સકુલુત્થાનાં માષાણાં ચ યવૈસ્સહ ।
પ્રસ્થં પ્રસ્થં પૃથક્ કૃત્વા તસ્મિન્ન્ એવ સમાવપેત્ ॥

તેન પાદાવશિષ્ટેન ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
દધ્યાદિભિસ્ સમં શુક્તમારનાલં તુષોદકમ્ ॥

દાડિમામ્રાતકરસં માતુલુઙ્ગરસં તથા ।
ચતુર્ગુણં ચાત્ર દધિ ગર્ભે ચૈષાં સમાવપેત્ ॥

કારવીં ત્ર્યૂષણં દન્તીં ત્રીણ્યેવ લવણાનિ ચ ।
હિંસ્રાં રાસ્નાં વચાં ચૈવ યવાનીમમ્લવેતસમ્ ॥

વિડઙ્ગં દાડિમં હિઙ્ગુ નીલિકાં ત્રિવૃતામ્ અપિ ।
દ્વૌ ક્ષારૌ ચાજમોદાં ચ પાઠાં પાષાણભેદકમ્ ॥

ઊષકં વૃષકં ભાર્ઙ્ગીં શ્વદંષ્ટ્રાં હપુષામ્ અપિ ।
ત્રપુસોર્વારુબીજાનિ શતવીર્યોપકુઞ્ચિકે ॥

અજાજીં ચિત્રકં મૂર્વાં તુમ્બુરું ગજપિપ્પલીમ્ ।
ધાન્યકં સુરસં ચૈવ દદ્યાદક્ષેણ સમ્મિતમ્ ॥

ગર્ભેણાનેન તત્સિદ્ધં પાયયેત્સર્પિરુત્તમમ્ ।
રક્તગુલ્માદૃતે સર્વાન્ ગુલ્માનેતત્પ્રણાશયેત્ ॥

એકાઙ્ગગે પક્ષગતે ગૃધ્રસ્યાં પ્લીહ્નિ ચૈવ હિ ।
હૃદ્રોગે ગ્રહણીદોષે વાતગુલ્મે ચ દારુણે ॥

દાધિકં નામ વિખ્યાતં સર્પિરેતન્મહાગુણમ્ ।
ઉન્માદં કોષ્ઠશૂલાનિ ચાપસ્મારં ચ નાશયેત્ ॥

યાવશૂકં તથા ક્ષારં સૈન્ધવં હસ્તિપિપ્પલીમ્ ।
પિપ્પલીં શૃઙ્ગબેરં ચ મરિચં ચ સમાવપેત્ ॥

એષાં ષણ્ણાં ષડેવ સ્યુઃ પૃથગ્ભાગાઃ પલં પલમ્ ।
એષામર્ધપલાન્ ભાગાન્ કષાયમ્ ઉપસાધયેત્ ॥

પેષ્યૈરર્ધપલીનૈસ્ તુ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
સ્નેહતુલ્યં કષાયં તુ ક્ષીરં તદ્દ્વિગુણં ભવેત્ ॥

ઇત્ય્ એતત્ ષટ્પલં નામ સર્પિર્ગુલ્મવિનાશનમ્ ।
પ્લીહાનમર્શાંસિ તથા ગ્રહણીદોષમ્ એવ ચ ॥

વસ્તિકુણ્ડલવર્ધ્માનિ પાનાદેવાપકર્ષતિ ।
એષામન્યતમૈઃ સ્વેહૈઃ સ્નેહિતં વાતગુલ્મિનમ્ ।
વિરેચનેન સ્નિગ્ધેન યુક્ત્યા સંશોધયેદ્ ભિષક્ ॥

ઘૃતં ચ સક્તું ચ તથા ચિત્રકં સૈન્ધવં વચામ્ ।
પિપ્પલીં ચ પચેત્ક્ષીરં પ્રશસ્તં ચાવતારયેત્ ॥

તતો બિડાલપદકં પિબેદુષ્ણેન વારિણા ।
ઘૃતેન પયસા વાપિ મદ્યેનોષ્ણેન વારિણા ॥

વાતગુલ્મં નુદત્યેષ ગુલ્મશૂલાનિ યાનિ ચ ।
સપ્લીહાનમુદાવર્તં શ્લેષ્મગુલ્મં ચ નાશયેત્ ॥

મહૌષધં દેવદારુ વાસા કટુકરોહિણી ।
ચિત્રકઃ પિપ્પલીમૂલં પિપ્પલ્યો હસ્તિપિપ્પલી ॥

કુષ્ઠં ચ સર્પગન્ધા ચ પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ ।
દ્વૌ ક્ષારૌ ત્રિવૃતા દન્તી દ્રવન્તી ચોપકુઞ્ચિકા ॥

એષામર્ધપલાન્ ભાગાન્ લવણાનાં પલં પલમ્ ।
ચૂર્ણાનિ દધ્નઃ પ્રસ્થાર્ધે સમાલોડ્ય વિપાચયેત્ ॥

વસાતૈલઘૃતાનાં ચ પ્રસ્થં પ્રસ્થં પ્રદાપયેત્ ।
પ્રદીપ્તં ચ યથાશાન્તમથૈનમવતારયેત્ ॥

તતો બિડાલપદકં પિબેદુષ્ણેન વારિણા ।
ઘૃતેન પયસા વાપિ મદ્યેનામ્લેન વા પુનઃ ॥

એષ ક્ષારાગદો નામ વાતગુલ્મવિનાશનઃ ।
પ્લીહાનમર્શઃશૂલાનિ વર્ધ્મોદાવર્તકુણ્ડલમ્ ॥

ક્રિમીન્ સગ્રહણીદોષાન્ વિષાન્ વાતાપતાનકૌ ।
સર્પમૂષકદંશાંશ્ ચ ગ્રન્થિતાન્ ગદયોજિતાન્ ॥

વાતશ્લેષ્મસમુત્થાનં સન્નિપાતાત્મકં તથા ।
પ્રસહ્ય નાશયેદ્ ગુલ્મં છિન્નાભ્રાણીવ મારુતઃ ॥ વન્ધ્યા ચ લભતે ગર્ભં ગરાનપિ ચ નશયેત્ ।
અપસ્મારાનથોન્માદાન્ ॥ ષષ્ઠો ઽ ધ્યાયઃ ॥