ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.24

હનુગ્રહં પાદહર્ષં પાર્શ્વશૂલં જ્વરં ક્ષયમ્ ।
વર્ધ્મકુણ્ડલિકૃચ્છ્રાણિ હૃદ્ગ્રહં ગાત્રજં ક્લમમ્ ॥

અશીતિં વાતિકાન્ રોગાન્ તૈલમેતદ્વ્યપોહતિ ।
સન્નિપાતસમુત્થાંશ્ ચ સંસૃષ્ટાંશ્ ચૈકજાંસ્તથા ॥

યોનિવ્યાપત્તિવન્ધ્યાત્વં પ્રવૃદ્ધં યદસૃગ્દરમ્ ।
બલવર્ણકરં ચૈવ કાસક્ષયનિર્બહણમ્ ॥

બલામૂલાત્પલશતં દશમૂલાચ્છતં તથા ।
શતાવર્યા ગુડૂચ્યાશ્ ચ રાસ્નામધુકદારુણઃ ॥

કુર્યાદ્ દશપલાન્ભાગાન્ કુલુત્થાન્ બદરાન્ યવાન્ ।
માષાંશ્ ચ કુડવાંશેન જલદ્રોણેષુ પઞ્ચસુ ॥

ક્વાથં દ્રોણાવશિષ્ટન્તુ તૈલાઢકસમાયુતમ્ ।
ઘૃતપ્રસ્થેન વિપચેત્ ક્ષીરદ્રોણેન ચાપ્ય્ અથ ॥

પેષ્યાન્ પ્રદદ્યાદ્વૈદ્યો વૈ તગરોશીરવાલકમ્ ।
કુષ્ઠધાન્યકમુસ્તૈલા વચાઞ્ચાગુરુચન્દનમ્ ॥

પરિપેલવકાલીયં માંસીં શ્રીવેષ્ટકં રસમ્ ।
કુન્દુરુષ્કં ચ તક્કોલં સરલં નલિકાં નખમ્ ॥

સ્પૃક્કાકુંકુમકર્પૂરં જાતિતિન્દુકયોઃ ફલમ્ ।
પત્રં ચોરકનાગાહ્વં શતાહ્વાં સહરેણુકામ્ ॥

સતુરુષ્કં જીવનીયં પ્રિયંગું હપુષાં તથા ।
સ્થૌણેયકમુશીરાણિ શૈલેયં ચ સમં ઘૃતમ્ ॥

કલ્કપિષ્ટૈઃ પચેત્તૈલમેતદ્વાતામયાપહમ્ ।
પાને ચાભ્યઞ્જને નસ્યે વસ્તૌ ચાપિ પ્રયોજયેત્ ॥

સર્વદેહાશ્રયા વાતાઃ સંસૃષ્ટાશ્ ચૈકજાશ્ ચ યે ।
તેષાં નિગ્રહણે યુક્તમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ પુનર્વસુઃ ॥

તૈલેનાનેન સતતં વિધિવત્તર્પિતં નરમ્ ।
સર્વામયા વર્જયન્તિ સિહ્માવાસં યથા મૃગાઃ ॥

બલાયા જાતસારાયાસ્તુલાં કુર્યાત્ સુકુટ્ટિતામ્ ।
પચેત્તોયે ચતુર્દ્રોણે ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્ ॥

પલાનિ દશ પિષ્ટાનિ બલાયાસ્ તત્ર દાપયેત્ ।
લુઞ્ચિતાનાં તિલાનાન્તુ દદ્યાત્ તૈલાઢકદ્વયમ્ ॥

ચતુર્ગુણેન પયસા પચેત્તન્મૃદુનાગ્નિના ।
વાતવ્યાધિષુ સર્વેષુ રક્તપિત્તે ક્ષતક્ષયે ॥

વ્યાપન્નાસુ ચ યોનીષુ શસ્તં નષ્ટે ચ રેતસિ ।
તાલુશોષં તૃષાં દાહં પાર્શ્વશૂલમસૃગ્દરમ્ ॥

હન્તિ શોષમપસ્મારં વિસર્પં સશિરોગ્રહમ્ ।
આયુર્વર્ણકરં પ્રોક્તં બલાતૈલં પ્રજાકરમ્ ॥

રાસ્નામૂલસ્ય કુર્વીત દ્વે શતે ચ બલાશતમ્ ।
શતાવરીગુડ્ચીભ્યાં વરણાચ્ ચ શતં શતમ્ ॥

આઢકીશિગ્રુકૈરણ્ડશિરીષારગ્વધાદ્ અપિ ।
શ્વદંષ્ટ્રાભૂતિકાભ્યાં ચ પૃથક્ પઞ્ચપલં ક્ષિપેત્ ॥

તોયદ્રોણેષુ દશસુ સાધયેત્સૂક્ષ્મકુટ્ટિતમ્ ।
દ્રોણાવશેષે તસ્મિંસ્ તુ તૈલસ્યાર્ધર્મણં પચેત્ ॥

દ્રોણાન્ દશ ચ દુગ્ધસ્ય ઘૃતસ્યાર્ધઢકં તથા ।
તદૈકધ્યં વિપક્તવ્યં ગર્ભે ચાત્ર વિપાચયેત્ ॥

મધુકં માલતીપુષ્પં મઞ્જિષ્ઠાં મદયન્તિકામ્ ।
કાશ્મર્યામજમોદાં ચ શૃઙ્ગીં કપિલમુસ્તકમ્ ॥

આત્મગુપ્તાઢકીમૂર્વાવાર્તાકાનિ મધૂલિકામ્ ।
સહદેવામથૈરણ્ડાં રોહિષં નવમાલિકામ્ ॥

ફણિજ્જકં મધૂકાનિ વીરાનીરકદમ્બકમ્ ।
ફલં ચ પીલુપાલાશં કુમાર્યશ્વત્થતૈન્દુકમ્ ॥

હ્રીબેરં પિપ્પલીકુષ્ઠં દ્રાક્ષાં કટુકરોહિણીમ્ ।
કાયસ્થાં ચ વયસ્થાં ચ મધુપર્ણીં સચિત્રકામ્ ॥

મહાપુરુષદન્તાં ચ મોદકીં સલ્લકીમ્ અપિ ।
દેવદાર્વગુરુ શ્રેષ્ઠં ચન્દનં પરિપેલવમ્ ॥

નીલોત્પલમુશીરાણિ મૃદ્વીકાં સામ્લવેતસામ્ ।
એતૈઃ પલસમૈઃ પિષ્ટૈસ્સમં તૈલં વિપાચયેત્ ॥

ભોજને ઽ ભ્યઞ્જને પાને વસ્તૌ નસ્યે ચ શસ્યતે ।
વાતવ્યાધિષુ સર્વેષુ ક્ષતક્ષીણે શિરોગ્રહે ॥

સ્વરક્ષયે રક્તપિત્તે હિક્કાશ્વાસેષ્વ્ અસૃગ્દરે ।
મારુતે પિત્તસંસૃષ્ટે સંસૃષ્ટે શોણિતેન ચ ॥

વિષમજ્વરહૃદ્રોગે ગાત્રકમ્પે તથૈવ ચ ।
અપસ્મારે રક્તગુલ્મે પુંસાં નષ્ટે ચ રેતસિ ॥

રાસ્નાતૈલમ્ ઇદં શ્રેષ્ઠં બલમાંસવિવર્ધનમ્ ।
સમૂલપત્રશાખસ્ય શતં સહચરસ્ય ચ ॥

ચતુર્ષુ તોયદ્રોણેષુ સાધયેત્સૂક્ષ્મકુટ્ટિતમ્ ।
દ્રોણાવશેષપૂતે ચ પચેત્તૈલાઢકં શનૈઃ ॥

અમ્બુજાનૂપમાંસૈશ્ ચ શિરસ્તસ્યોપનાહયેત્ ।
નસ્યકર્મ ચ કુર્વીત પિચું મૂર્ધ્નિ ચ દાપયેત્ ॥

મુખં વિઘટયેત્ તસ્ય સન્દંશેન યથાસુખમ્ ।
ભૃઙ્ગારેણ પ્રયચ્છેચ્ ચ સ્નેહમાંસરસં તથા ॥

અવ્યાદદાનસ્ય તથા દન્તાનુદ્ધાટ્ય સંહતાન્ ।
આમાશયગતે વાતે સ્નેહૈર્નોપચરેદ્ ભિષક્ ॥

લઙ્ઘનં તસ્ય કુર્વીત તથા સંશોધનાનિ ચ ।
આમપ્રલેપસમ્ભૂતઃ શ્લેષ્મસ્થાનગતો ઽ નિલઃ ॥

સ્નેહૈર્માંસરસૈશ્ ચૈવ સ્નેહ્યમાનો વિવર્ધતે ।
તસ્માત્ તસ્ય વિરૂક્ષાણિ ભોજનાનિ કટૂનિ ચ ॥

આહારે ચૌષધાર્થે ચ વિદધ્યાચ્શાસ્ત્રકોવિદઃ ।
આમાશયસ્થે વમનં ક્ષારાઃ ક્ષારગુડાસ્ તથા ॥

અરિષ્ટાશ્શીધવશ્ ચૈવ હિતં માંસં ચ જાઙ્ગલમ્ ।
શ્યામાકાઃ કોરદૂષાશ્ ચ મુદ્ગા લોહિતશાલયઃ ॥

સ્વેદો યવાન્નં ચ હિતમામાશયગતે ઽ નિલે ।
યદા પક્વાશયગતો રૂપાણિ કુરુતે ઽ નિલઃ ॥

સિરાસુ સર્વગાત્રેષુ મજ્જસ્વસ્થિગતો ઽ પિ વા ।
નિરૂપ્ય રૂપમુક્તસ્ય તસ્ય કુર્યાચ્ ચિકિત્સિતમ્ ॥

કૃત્સ્નં યદુપદિષ્ટં તુ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્ ।
રક્તસ્થાનગતે વાયૌ પૂર્વમુક્તં ચિકિત્સિતમ્ ॥

વાતશોણિતકે તત્ તુ કુર્યાદ્ રક્તગતે ઽ નિલે ।
સમુત્થિતાયાં ગૃધ્રસ્યાં બલાતૈલં પ્રશસ્યતે ॥

શ્રેષ્ઠં મૂલકતૈલં વા તૈલં સહચરસ્ય વા ।
વસ્તયઃ સ્નેહપાનાનિ સ્નેહશ્ચોન્મર્દનનિ ચ ॥

ગૃધ્રસ્યાં તુ પ્રશસ્યન્તે શોણિતસ્ય ચ મોક્ષણમ્ ।
અશીતિર્વાતજા રોગાઃ યે યે પૂર્વં પ્રકીર્તિતાઃ ॥

તેષામેષા ચિકિત્સા તુ વાયોઃ સ્થાનેષુ સપ્તસુ ।
સાધ્યા યે ચાપ્ય્ અસાધ્યાસ્ તુ રોગા મારુતસમ્ભવાઃ ॥

ઉત્પતન્ત્યથ તિષ્ઠન્તિ વાયોઃ સ્થાનેષુ સપ્તસુ ।
અસ્થિમજ્જાગતો ભઙ્ગં કમ્પનં ગાત્રશોષણમ્ ॥

પક્ષગ્રહમપસ્મારમુન્માદમ્ અપિ ચાર્દિતમ્ ।
હનુગ્રહં કુણિં કુબ્જં પાઙ્ગુલ્યં સન્ધિવિચ્યુતિમ્ ॥

કરોતિ મારુતો ઽ ન્યે ચ વાતરોગા ભવન્ત્ય્ અપિ ।
સાધ્યાન્ સ્થાનવશાદેવ તાંશ્ચિકિત્સેદ્યથાક્રમમ્ ॥

ઇતીયં વિસ્તરેણોક્તા ચિકિત્સા વાતરોગિણામ્ ।
વાતો હિ જીવિતે હેતુઃ પ્રાણિનાં ચ તથાત્યયે ॥

સન્તત્યા ગમયેન્નિત્યં સૂર્યં ચન્દ્રમસં તથા ।
વર્ષણં વાયુના લોકે તથૈવ ચ નિવારણમ્ ॥

વહતે ચ વિમાનાનિ સર્વશઃ સ્વર્ગવાસિનામ્ ।
સાગરે કુરુતે વેલાં વાયુર્મેઘાન્ સૃજત્ય્ અપિ ॥

વિગતિર્વાયુના મેઘો વિદ્યુદ્ભવતિ વાયુના ।
ત્રૈલોક્યધારી પવનસ્સર્વં વાતાત્પ્રવર્તતે ॥

નિર્વર્તયેત્પુષ્પફલં વાયુર્ધારયતે જલમ્ ।
ઉલ્કાપાતાન્ મહીકમ્પાન્ ધરણીધારણાનિ ચ ॥

આકાશે ધારયેદ્ ગઙ્ગાં વાયુસ્ ત્વ્ અતિબલાન્વિતઃ ।
એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ બહવો વાયોર્ ગુણવિભાવનાઃ ॥

તસ્માત્ પ્રયત્નતસ્ તસ્ય ચિકિત્સાં ભિષજાં વરઃ ।
કુર્યાચ્ છાસ્ત્રાનુસારેણ તથા સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચતુર્વિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ પ્લીહહલીમકચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।