ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.23

નિદ્રાં ચૈવાતિનિદ્રાં ચ મૂર્છાં ચૈવ નિબોધ મે ।
તમસા હિ સમાક્રાન્તે સત્ત્વે દિવસસંક્ષયાત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યસ્ય કર્મભ્યઃ ક્રમાત્પ્રવિરમન્ત્યથ ।
ભુક્તે ઽ ન્ને પચ્યમાને ચ શ્લેષ્મણા હૃદ્ગતેન તુ ॥

વિવૃદ્ધેન નિરુદ્ધેષુ ચક્ષુઃશ્રોત્રવહેષુ ચ ।
કર્મક્રિયાસૂર્યપાદૈશ્છેદિતા પ્રાણિનો દિવા ॥

શારીરમાનસૈશ્ ચૈવ તૈસ્ તૈર્ ઉક્તૈર્ ઉપાહૃતા ।
એવંક્રિયાન્નસંજ્ઞાનિ તન્દ્રા વિશતિ તામસી ॥

એવં સર્વેષુ ભૂતેષુ નિદ્રા નામોપજાયતે ।
ચિન્તાશોકશ્રમહરી બ્રહ્મણા વિહિતા પુરા ॥

સ્વપતસ્ તસ્ય દેહે ઽ સ્મિન્ પ્રાણાપાનૌ સહોષ્મકૌ ।
જાગૃતઃ જીવસંયુક્તસ્તેનાસૌ ન વિનશ્યતિ ॥

ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપરમે મનસ્સૂપરતં યદા ।
સેવતે ગોચરં તેષાં વિદ્ધિ તં સ્વપ્નનામકમ્ ॥

પિતૃદેવમનુષ્યેષુ સંભાષણમ્ ઉપૈતિ ચ ।
પરં ચ લભતે સ્વપ્નભેદસ્સ હિ ન વાત્મનઃ ॥

અતિનિદ્રા તુ જન્તૂનાં શ્લેષ્મણ્યુચ્છ્રાયમાગતે ।
વાતોત્તરાણાં નિયતં નિદ્રા નાશં વ્રજત્ય્ અપિ ॥

વસ્તયઃ સ્નેહપાનાનિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકા રસાઃ ।
ગુડદુગ્ધસ્ય પાનં ચ નિદ્રાસંજનનં પરમ્ ॥

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનં સ્નાનં મદ્યં ઘૃતં તથા ।
મનઃપ્રસાદો નિર્વાણં નષ્ટનિદ્રસ્ય ભેષજમ્ ॥

ધૂમપાનં વિરેકશ્ ચ કાયસ્ય શિરસસ્ તથા ।
પ્રચ્છર્દનં લઙ્ઘનં ચ નિદ્રાસઙ્ગં નિવર્તયેત્ ॥

અયાનયાનં વ્યાયામો ગૂઢાર્થપરિચિન્તનમ્ ।
યવાન્નનિત્ય્ અસેવાથ નિદ્રાસઙ્ગં નિવર્તયેત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસન્નત્વં મનસ્તાલ્વન્તરાશ્રિતમ્ ।
હૃદિ સન્તિષ્ઠતે ચિત્તં બુદ્ધિસર્વેન્દ્રિયાશ્રયમ્ ॥

સન્નિપત્ય ચ રક્તં ચ ત્રયો દોષાશ્ ચ દૂષિતાઃ ।
સમ્પીડયન્તીહ નૃણાં હૃદયં શોષયન્ત્ય્ અપિ ॥

આશુષ્યમાણં હૃદયં પ્રમાદાદ્ધિ વિમુહ્યતિ ।
સંપીડિતં ચ હૃદયં મનશ્ચિત્તં ચ મોહયેત્ ।
સદનાચ્ચિત્તમનસોઃ સમ્પ્રાપ્નોતિ વિસંજ્ઞતામ્ ।
।
।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ॥ ચતુર્વિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ॥। પજાર્દિતમ્ ।