ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.21

તેન શીતેન કર્તવ્યં બહુશઃ પરિષેચનમ્ ॥

નિત્યં વેગપ્રતીઘાતાદજીર્ણાધ્યશનાદપિ ।
રક્તં વાયુશ્ ચ કુપિતૌ મસ્તકે પ્રતિતિષ્ઠતઃ ॥

સ મસ્તકગતો વાયુઃ રક્તં ચૈકત્ર મૂર્છિતમ્ ।
ઉદયે ઽ ર્કસ્ય સંપાતાદાદિત્ય્ અકરદૂષિતમ્ ॥

વેદનાં જનયેત્ તીવ્રાં શઙ્ખયોર્ મૂર્ધ્નિ ગણ્ડયોઃ ।
નિઘ્નન્નિવ શિરો ઽ ત્યર્થં મુહુર્ગૃહ્ણાતિ પાણિના ॥

નિષ્યન્દતે હિ મસ્તિષ્કમાદિત્ય્ ઓષ્મસમુદ્ધતમ્ ।
વર્ધતે વર્ધમાને તુ સૂર્યે શીર્ષરુજા હ્યતઃ ॥

સ મસ્તિષ્કશ્ચ નિર્વાતિ દિવસસ્ય પરિક્ષયાત્ ।
સૂર્યાવર્ત ઇતિ પ્રાહુર્મુનયો ઽ નેન હેતુના ॥

કલ્યાણકં પિબેત્સર્પિઃ સૂર્યાવર્તનિપીડિતઃ ।
વિરેચનં ચ કાર્યં સ્યાત્ તત્રરહા શીર્ષવિરેચનમ્ ॥

નસ્યકર્મ તથા કુર્યાત્ સ્નેહશ્ ચોત્તરભક્તિકઃ ।
ઘૃતતૈલવસાભિસ્ તુ ધાર્યાઃ સ્યુઃ શીર્ષવસ્તયઃ ॥

મયૂરાન્ કુક્કુટાન્ લાવાન્ ક્ષીરેણ સહ સાધયેત્ ।
તત્ક્ષીરમન્થનોદ્ભૂતં નવનીતમથોદ્ધરેત્ ॥

તત્ક્ષીરે ષડ્ગુણે સાધ્યં જીવનીયૈસ્સહૌષધૈઃ ।
તતો ઽ સ્ય નસ્યં દાતવ્યં સૂર્યાવર્તવિનાશનમ્ ॥

બિલ્વમંશુમતી રાસ્ના સહદેવા પુનર્નવા ।
કાલા ગુડૂચી સુષવી પદ્મકં મધુકં બલા ॥

એતાન્યાજેન દુગ્ધેન સિદ્ધાનિ પરિષેચનમ્ ।
એતૈર્ એવ ઉષધૈસ્સિદ્ધં સર્પિરાજં વિનાશયેત્ ॥

જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ કારયેદ્ ઉપનાહનમ્ ।
તેનાસ્ય શામ્યતિ વ્યાધિસ્સૂર્યાવર્તસ્સુદારુણઃ ॥

પલલં દધિ મત્સ્યાંશ્ ચ પિષ્ટાન્નવિકૃતીઃ પયઃ ।
દિવાસ્વપ્નં ચ ભજતસ્ત્રયઃ કુપ્યન્તિ ધાતવઃ ॥

મન્યાપાશ્ ચાત્યઘાટાસુ તીવ્રાં કુર્વન્તિ વેદનામ્ ।
તતશ્ચૈવોત્થિતા તીક્ષ્ણા ભ્રુવોશ્ ચાક્ષ્ણોશ્ ચ તિષ્ઠતિ ॥

સ્પન્દયેદ્ ગણ્ડપાર્શ્વે ચ હનૂ વાસ્થાય તિષ્ઠતિ ।
નેત્રયોર્ આમયાન્ કુર્યાચ્ છઙ્ખૌ ચાસ્ય પ્રતોદયેત્ ॥

અનન્તવાત ઇત્ય્ એષ શીર્ષવ્યાધિઃ સુદારુણઃ ।
સન્નિપાતસમુત્થાનસ્ તસ્ય વક્ષ્યામિ ભેષજમ્ ॥

લલાટસ્થસિરાં વિધ્યેત્ સ્નેહપાનં ચ કારયેત્ ।
કાયં વિરેચયેદ્ અસ્ય શિરશ્ ચાપિ વિરેચયેત્ ॥

ચિકિત્સિતં યથાખ્યાતં સૂર્યાવર્તશિરોગ્રહે ।
અનન્તવાતે તત્કાર્યં તદા સમ્પદ્યતે સુખમ્ ॥

સમ્ભોજનાદ્દિવાસ્વપ્નાચ્છર્દિક્ષવથુનિગ્રહાત્ ।
અભિઘાતાત્પ્રતાપાચ્ ચ વેગસન્ધારણાદ્ અપિ ॥

શિરોવહાં ભૃશં ગૃહ્ય તસ્યોભૌ કફમારુતૌ ।
શીર્ષાર્ધં શઙ્ખમૂલં ચ દારયન્તૌ ચ તિષ્ઠતઃ ॥

શ્વયથુર્જાયતે ગણ્ડે ચક્ષુશ્ચૈવં વિરજ્યતે ।
અર્ધાવભેદકો નામ શીર્ષવ્યાધિઃ સુદુસ્તરઃ ॥

વિરેચનં ચ શિરસો નસ્યકર્મ ચ કારયેત્ ।
લાભતશ્ચ વસા સર્વા ઘૃતં તૈલં ચ યુક્તિતઃ ॥

તસ્યૈવ મહતીં માત્રાં પાયયેત્ તેન સિધ્યતિ ।
કાર્પાસબીજં માષાંશ્ ચ ગોધૂમાન્ સર્ષપાન્ યવાન્ ॥

પઞ્ચમૂલ્યૌ તથા દ્વે ચ ક્ષીરેણ સહ સાધયેત્ ।
ઔષ્ણ્યમુદ્વહતા તેન નાડીસ્વેદેન સ્વેદયેત્ ॥

ઉષ્ણૈશ્ ચ તૈઃ ક્ષીરસિદ્ધૈઃ કુર્યાત્ તસ્યોપનાહનમ્ ।
કરઞ્જં શિગ્રુબીજાનિ ત્વક્ પત્રં શર્કરા તથા ॥

સર્વેષાં શીર્ષરોગાણામેતચ્છીર્ષવિરેચનમ્ ।
શિરસો ઽ ન્તે લલાટાન્તે શઙ્ખપર્યન્ત એવ ચ ॥

મન્યયોશ્ ચાપિ પિપ્પલ્યા દહેત્કાણ્ડેન વા પુનઃ ।
તથૈવાર્ધાવભેદસ્ય તેનૈવ વિધિના ભવેત્ ॥

વાતિકે શીર્ષરોગે ચ દહનં શ્લૈષ્મિકે ઽ પિ ચ ।
તસ્માદ્ અતિપ્રવૃદ્ધેષુ શીર્ષરોગેષુ બુદ્ધિમાન્ ॥

આરણ્યપિપ્પલીભિર્ વા દહેત્કાણ્ડેન વા પુનઃ ।
રૂક્ષાન્નસેવિનાં નિત્યં તથોદાવર્તિનામ્ અપિ ॥

ઊર્ધ્વમુત્ક્રમ્ય પવનઃ શિરઃકમ્પમુદીરયેત્ ।
તં પાયયેન્મૃદુ સ્નેહં બલાતૈલમથાપિ વા ॥

નસ્યકર્મ સ્નેહપાનં નિત્યં ચૈવાનુવાસનમ્ ।
સમશ્નતઃ સર્વરસાનજીર્ણાધ્યશનાદપિ ॥

કુર્વન્તિ મૂર્ધ્નિ શ્વયથું ત્રયો દોષાસ્સમુત્થિતાઃ ।
તસ્ય પૂર્વં શિરાં વિધ્યેત્ પિબેજ્જીર્ણઘૃતં તથા ॥

વિશોધનં ધૂમપાનં શિરસશ્ ચ વિરેચનમ્ ।
ઇત્ય્ એષ શીર્ષરોગાણાં પ્રદેશઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

અન્તઃકણ્ઠગતાન્ રોગાન્ વક્ષ્યામિ સચિકિત્સિતાન્ ।
ઉચ્ચૈઃ પ્રલાપાત્સંરમ્ભાદતીવાધ્યશનાદિભિઃ ॥

રૂક્ષાન્નપાનસેવાભિર્ ભિનત્તિ પવનઃ પરમ્ ।
ધૂમાયતે ગલસ્ તસ્ય તથા ધુમધુમાયતે ॥

દૂયતે હૃદયં ચાસ્ય સ્વરભેદશ્ચ મારુતાત્ ।
નસ્યકર્માણિ પાને ચ બલાતૈલં પ્રશસ્યતે ॥

કફવાતોત્તરે ધાર્યાસ્ તથૈવ કબલગ્રહાઃ ।
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં મરિચાનિ હરીતકી ॥

શૃઙ્ગબેરં યવક્ષારો લોધ્રં તેજોવતી તથા ।
એતાનિ સમભાગાનિ ચૂર્ણાનિ મધુના સહ ॥

અરોચકે શ્લેષ્મભવે પ્રધાનં મુખધાવનમ્ ।
પિપ્પલ્યો મધુકં મૂર્વા ચન્દનં કમલોત્પલમ્ ॥

ઉશીરં પદ્મકં લોધ્રમેલા લામજ્જકં તથા ।
એતાનિ સ્મભાગાનિ ક્ષૌદ્રેણ સહ સાધયેત્ ॥

દ્વિગુણં શર્કરાં દત્ત્વા પિત્તજાયામથારુચૌ ।
અજાજ્યો મરિચં કુષ્ઠં બિલ્વં સૌવર્ચલં તથા ॥

મધુકં શર્કરા તૈલં વાતિકે મુખધાવનમ્ ।
જમ્બ્વામ્રપલ્લવં લોધ્રં ત્રિફલા ચવ્યચિક્ત્રકૌ ॥

પટોલં નક્તમાલં ચ શિરીષઃ ખદિરાસનૌ ।
દાર્વી હરિદ્રા મુસ્તા ચ તેજોહ્વા મધુકં બલા ॥

એતાનિ સમભાગાનિ કષાયમ્ ઉપસાધયેત્ ।
ઇત્ય્ એષ કબલગ્રાહઃ કર્તવ્યો મધુસંયુતઃ ॥

સાર્દ્રકશ્ ચ કપિત્થો વા સવ્યોષ્મધુશર્કરઃ ।
અરોચકેષુ સર્વેષુ પ્રશસ્તો ધારણો મુખે ॥

અજાજ્યો મરિચં દ્રાક્ષા તિન્ત્રિણીકં સદાડિમમ્ ।
સૌવર્ચલં કારવીં ચ ગુડમાક્ષિકસંયુતમ્ ॥

દ્રાક્ષાઘૌતકય ।.. ।.. મુખબિશોધનઃ ।
અરોચકાનાં સર્વેષાં પ્રશસ્તઃ કબલોત્તમઃ ॥

સમ્ભવન્તિ ત્રયો દોષાઃ ગલે નાસૌદનેરિણીમ્ ।
ગલશુણ્ડીં વર્ધયન્તિ ઘોરાં ગલવિસારિણીમ્ ॥

સિરાવ્યધઃ સ્નેહપાનં તીક્ષ્ણં શીર્ષવિરેચનમ્ ।
શસ્ત્રાવચારો ધૂમશ્ ચ નાશયેદ્ ગલશુણ્ડિકામ્ ॥

વાતિકઃ કર્ણશૂલશ્ ચ કર્ણવાતશ્ ચ વાતિકઃ ।
બાધિર્યં ચ સમાખ્યાતમ્ વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભવમ્ ॥

સ્નેહપાનાનિ નસ્યં ચ નાડીસ્વેદોપનાહનમ્ ।
આનૂપાશ્ ચ વસા મજ્જાઃ પ્રશસ્તાઃ કર્ણપૂરણે ॥

પિપ્પલ્યૌ બિલ્વમૂલં ચ કુષ્ઠં મધુકમ્ એવ ચ ।
લોધ્રવ્યાઘ્રનખં માંસી સૂક્ષ્મૈલા દેવદારુ ચ ॥

ગર્ભેણાનેન તૈલસ્ય પ્રસ્થં મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ।
મૂલકસ્યાર્દ્રકસ્યાપિ રસૌ સ્નેહસમૌ તથા ॥

તેન કર્ણે પિચું દદ્યાન્નસ્યકર્મ ચ કારયેત્ ।
તેનોપશામ્યતિ ક્ષિપ્રં કર્ણશૂલસ્સુદારુણઃ ॥

શૈરીષં શતપાકં ચ બલાતૈલં ચ મિશ્રકમ્ ।
આશુ કર્ણગતં શૂલં બાધિર્યં ચાપકર્ષતિ ॥

છાગસર્પમયૂરાણાં નક્રશલ્યકયોર્ અપિ ।
તુલાં માંસસ્ય વિપચેત્ ક્ષીરદ્રોણેષુ સપ્તસુ ॥

પાદભાગાવશિષ્ટન્તુ શીતં પૂતં વિમન્થયેત્ ।
તત્ર યન્નવનીતં સ્યાત્ તદેભિર્ વિપચેત્સમૈઃ ॥

ક્ષવઃ ।.. ફણિજ્જકો ॥। સૈન્ધવં બલા ।
વચા વ્યાઘ્રનખો માંસી દેવદાર્વગરૂ તથા ॥

જીવકર્ષભકૌ મેદા શૃઙ્ગી કર્કટકસ્ય ચ ।
આત્મગુપ્તાફલં દ્રાક્ષા ત્વક્પત્રમથ વાલુકમ્ ॥

તત્ સર્વં સ્રાવયિત્વા તુ સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્ ।
પિચુમભ્યઞ્જનં પાનં વસ્તિકર્મ ચ કારયેત્ ॥

એતેન શીર્ષરોગાશ્ ચ કર્ણશૂલાનિ યાનિ ચ ।
કર્ણસ્રાવાશ્ ચ શામ્યન્તિ રોગા જત્રુગતાશ્ ચ યે ॥

એતદ્વાતોત્તરે પ્રોક્તં કર્ણશૂલે ચિકિત્સિતમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ રક્તજં ક્રિમિજં ચ યત્ ॥

યદા દુષ્ટં પિત્તરક્તં કર્ણમેવ પ્રધાવતિ ।
શ્વયથુશ્ ચ હિ રાગશ્ ચ કર્ણશૂલશ્ ચ જાયતે ॥

વિધ્યેત્સિરાં લલાટસ્ય દદ્યાચ્ચાસ્ય વિરેચનમ્ ।
।.. મ્લે શિરપાનં ચ તથા શીર્ષવિરેચનમ્ ॥

અક્રિયાભિઃ ક્રિયાભિશ્ ચ કર્ણે પાકં નિયચ્છતિ ।
તસ્યોપનાહં કુર્વીત વ્રણતૈલં ચ રોપણમ્ ॥

તથા કર્ણશલાકાભિઃ કર્ણસ્રાવં વિશોધયેત્ ।
ત્રયૂષણં સૈન્ધવં કુષ્ઠં મઞ્જિષ્ઠા મધુકં તથા ॥

રાસ્ના હરિદ્રા તેજોહ્વા વરાઙ્ગં તિલ્વકત્વચઃ ।
લાક્ષા મૂર્વા રુબૂર્કાકકેસરાસનવીરણાઃ ॥

સૂક્ષ્મૈલા તગરં પત્રં ત્વગ્વ્યાઘ્રનખમ્ એવ ચ ।
આરમાલતિલા માષા ભૂર્જગ્રન્થિર્નિદિગ્ધિકા ॥

એતૈસ્તુલ્યકૃતૈર્ભાગૈસ્ તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
ભોગિનશ્ ચ વસાં દદ્યાન્માંસં બભ્રોઃ ખરસ્ય ચ ॥

એતેન પૂરયેત્કર્ણં મુહૂર્તાચ્ચાવનામયેત્ ।
કર્ણસ્રાવં કર્ણશૂલં બાધિર્યં કર્ણવેદનામ્ ॥

સર્વાંશ્ ચૈવ શિરોરોગાન્ તૈલમેતન્નિયચ્છતિ ।
કર્ણસ્રોતસ્સુ રુદ્ધેષુ તાલુકે મસ્તકે તથા ॥

વેદના જાયતે તીવ્રા વિદાહસ્તોદવિભ્રમૌ ।
એતનિ કર્ણશૂલસ્ય કૃમિજસ્ય મનીષિણઃ ॥

રૂપાણ્યાહુઃ સમસ્તાનિ સ ચાસાધ્ય ઇહોચ્યતે ।
પતઙ્ગઃ શતપદ્યશ્ ચ તથા કીટપિપીલિકાઃ ॥

પ્રવિશ્ય કર્ણસ્રોતો વૈ ભૃશં કુર્વન્તિ વેદનામ્ ।
કર્ણૌ નિસ્તુદ્યતસ્ તસ્ય તથા ઘુરઘુરાયણમ્ ॥

કીટે ચરતિ રુક્ તીવ્રા નિષ્પન્દેન ભવેદ્ અરુક્ ।
મધુશુક્તેન પયસા સુરયા વાઆસવેન વા ॥

ઉષ્ણેન પૂરયેત્કર્ણં મુહૂર્તાચ્ચાવનામયેત્ ।
સ્રુતે કીટે તુ યદ્યસ્ય કર્ણસ્રાવઃ પ્રવર્તતે ॥ યથોક્તં તસ્ય કુર્વીત કર્ણસ્રાવચિકિત્સિતમ્ ।
।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ॥ દ્વાવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।..