ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.20

પઞ્ચ કાસાઃ સમુદ્દિષ્ટા વાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।
ક્ષતજઃ ક્ષયજશ્ચેતિ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

ઉદાવર્તાદભીઘાતાદ્ વ્યાયામાચ્ ચાપિ કર્શનાત્ ।
સંભોજનાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્ દ્રુતપાનાત્પ્રલમ્બનાત્ ॥

કર્શિતાનાં ચ રોગેભ્યો દોષાસાત્મ્યકૃતાત્ક્ષયાત્ ।
તીક્ષોષ્ણગુરુસેવાભિર્ નૃણાં કાસા ભવન્તિ તે ॥

તેષાં રૂપાણિ વક્ષ્યામિ ચિકિત્સાં ચ પૃથગ્વિધામ્ ।
મારુતાત્કાસતે શુષ્કં શૂકપૂર્ણગલો યથા ॥

નિષ્ઠીવતિ ચ શુષ્કં ચ તત્ર મુક્તે ન કાસતે ।
પ્રતામ્યેત્કાસમાનસ્ય હૃદયં ચાવકૃષ્યતે ॥

પાર્શ્વે ચ રુજતો ઽ ત્યર્થં શ્વાસેન ચ વિકૂજતિ ।
શઙ્ખયોર્ જાયતે શૂલં તાલુશોષસ્ તથૈવ ચ ॥

શ્યાવે નેત્રે ચ વીક્ષ્યેતે સ્વરો વર્ણશ્ ચ ભિદ્યતે ।
વિશેષાદ્રિક્તકોષ્ઠશ્ ચ કાસતે વાતપીડિતઃ ॥

અમ્લરૂક્ષાન્નપાનાદિવ્યાયામોષ્ણનિષેવણાત્ ।
કટુકક્ષારરૂક્ષાન્નતીક્ષ્ણમદ્યનિષેવણાત્ ॥

સદાહઃ સજ્વરશ્ ચૈવ પિત્તકાસઃ પ્રવર્તતે ।
હારિદ્રં કટુકોષ્ણં ચ પીતં ષ્ઠીવતિ ચાતિ સઃ ॥

મુખસ્ય કટુકત્વં ચ તૃષ્ણા ચાસ્યોપજાયતે ।
હારિદ્રે ચક્ષુષી ચાસ્ય લક્ષ્યેતે પિત્તકાસિનઃ ॥

અભિષ્યન્દિગુરુસ્નિગ્ધશીતમેદ્યાન્નસેવિનઃ ।
દિવાસ્વપ્નપ્રસક્તસ્ય વેગાંશ્ ચાપિ નિરુન્ધતઃ ॥

કફપ્રસેકો બહલઃ કાસસ્તસ્યોપજાયતે ।
ગુરુત્વં શિરસો ઽ ત્યર્થં માધુર્યં વદનસ્ય ચ ॥

કફાત્ સ્ત્યાનં ચ હૃદયં ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્ ।
સ્તમ્ભશ્ચૈવાવિપાકશ્ ચ કફકાસસ્ય લક્ષણમ્ ॥

વ્યાયામાદ્ભારહરણાન્નિગ્રહાદશ્વદન્તિનામ્ ।
નિહન્યતે યસ્ય વક્ષઃ ક્ષતકાસઃ સ ઉચ્યતે ॥

સરક્તં પૂતિપૂયાભં ગ્રથિતં દોષસઞ્ચયમ્ ।
નિષ્ઠીવતિ સ કાસાર્તો જ્વર્યતે ચાતિસર્યતે ॥

ઉરો નિર્ભિદ્યમાનં ચ મન્યતે પ્રશ્વસિત્ય્ અપિ ।
સ તામ્યેત્કાસમાનશ્ ચ તૃષ્ણા શોષો મુખસ્ય ચ ॥

મુહુરાશૂયતે કણ્ઠઃ સ્વરભેદશ્ ચ જાયતે ।
સઘોષં કાસતે ચાપિ વિકૃતં ભિન્નવિસ્વરમ્ ॥

દુર્ગન્ધં ચ તથોદ્ગારં ક્ષતકાસે વિમુઞ્ચતિ ।
સર્વેષાં સન્નિપાતાચ્ ચ ક્ષયકાસઃ પ્રવર્તતે ॥

તસ્ય જ્વરઃ પાર્શ્વરુજા હસ્તપાદં ચ દહ્યતે ।
કાસમાનશ્ ચ નિષ્ઠીવેત્ કફપૂર્વં સ શોણિતમ્ ॥

ક્ષીયેતે બલવર્ણૌ ચ ગાત્રં ચ પરિહીયતે ।
ન ચાસ્ય સ્વદતે ભોજ્યં ન ભુક્તં ચ વિપચ્યતે ॥

અતિસારો જ્વરશ્છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચાસ્યોપજાયતે ।
ક્ષયકાસસ્સમાખ્યાતઃ સ ચાસાધ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

ક્ષતકાસસ્ તુ યાપ્યઃ સ્યાત્ સાધ્યાનાં સાધનં શૃણુ ।
બલવન્તં સ્નેહિતં ચ શોધનૈસ્સમુપાચરેત્ ॥

શોધિતં ભોજયેચ્ચૈનં પુરાણાન્ શાલિષષ્ટિકાન્ ।
જાઙ્ગલાનાં ચ માંસાનિ નિષેવેન્મૃગપક્ષિણામ્ ॥

ઔદકાનૂપમાંસાનિ ગુરૂણિ ચ વિવર્જયેત્ ।
દશકલ્કોપસિદ્ધં વા કલ્યણકમથાપિ વા ॥

રસયનં ચ સેવેત સર્પિઃ સર્પિર્ગુડાનિ ચ ।
સર્પિર્મોદકયોગં વા રસાયનવિધિં તથા ॥

યદુક્તં શોણિતે પૂર્વં તત્કાસેષ્વ્ અપિ યોજયેત્ ।
પિપ્પલ્યામલકં દ્રાક્ષા તુગાક્ષીર્યથ શર્કરા ॥

લાજા ઘૃતં માક્ષિકં ચ લેહઃ કાસવિનાશનઃ ।
પિપ્પલ્યામલકં રાસ્ના લેહો માક્ષિકસંયુતઃ ॥

હરીતક્યાસ્સપિપ્પલ્યાશ્ચૂર્ણં માક્ષિકસંયુતમ્ ।
પ્રલેહઃ સ્યાન્મધુઘૃતં સક્ષૌદ્રં શર્કરાન્વિતમ્ ॥

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલાં ચૈવ પદ્મકં દેવદારુ ચ ।
રાસ્નાં બલાં વિડઙ્ગાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ ॥

ચૂર્ણં શર્કરયા યુક્તં લેહયેન્મધુસર્પિષા ।
એષ લેહઃ પ્રણુદતિ પઞ્ચ કાસાન્ સમુત્થિતાન્ ॥

યવક્ષારં વિડઙ્ગાનિ હિઙ્ગુ ભાર્ઙ્ગી મહૌષધમ્ ।
સૈન્ધવં પિપ્પલી રાસ્ના તુલ્યાન્ય્ એતાનિ ચૂર્ણયેત્ ॥

ઘૃતમાત્રાયુતં ચૂર્ણં પિબેત્કાસવિનાશનમ્ ।
મન્દાગ્નિતાં તમશ્વાસં હિક્કાં ચૈવાપકર્ષતિ ॥

સમૂલફલશાખાં તુ કુટ્ટયેત્કણ્ટકારિકામ્ ।
તાં પચેત્સલિલદ્રોણે ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્ ॥

કષાયં તં પરિસ્રાવ્ય પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્ ।
ઘૃતં ચ યુક્ત્યા દાતવ્યં કલ્કાંશ્ચેમાન્પ્રદાપયેત્ ॥

દુરાલભા છિન્નરુહા ત્ર્યૂષણં ચિત્રકં તથા ।
રાસ્ના કર્કટકાખ્યા ચ પિપ્પલીમૂલમ્ એવ ચ ॥

એતાન્યર્ધપલીનાનિ તથા ફાણિતશર્કરા ।
પલાનિ વિંશતિં દત્વા તં લેહં સાન્દ્રમુદ્ધરેત્ ॥

શીતે દદ્યાત્ પિપ્પલીનાં ચૂર્ણસ્ય કુડવં મિતમ્ ।
તુગાક્ષીર્યાશ્ ચ કુડવં મધુનઃ કુડવં તથા ॥

તં લિહ્યાન્માત્રયા લેહં પઞ્ચકાસવિનાશનમ્ ।
હૃદ્રોગાનથ હિક્કાં ચ શ્વાસં ચૈવાપકર્ષતિ ॥

સિદ્ધં મન્ત્રં યથા સર્પો નાતિક્રામેદુદીરિતમ્ ।
તથા લેહમિમં કાસો નાતિક્રામતિ દેહિનામ્ ॥

દશમૂલીમપાનાર્ગં શઙ્ખપુષ્પીં શઠીં વચામ્ ।
ચિત્રકં ચાત્મગુપ્તાં ચ પિપ્પલીમૂલમ્ એવ ચ ॥

બલાં પુષ્કરમૂલં ચ તથૈવ ગજપિપ્પલીમ્ ।
દ્વિપલીનાન્ પૃથગ્ દદ્યાત્ પ્રત્યગ્રં ચાભયાશતમ્ ॥

યવાઢકં સહૈભિશ્ ચ જલં પઞ્ચાઢકં પચેત્ ।
અવતાર્ય યવૈસ્સિદ્ધૈર્ ઉદ્ધરેત્ તુ હરીતકીઃ ॥

ભેદનં તાસુ કર્તવ્યં તતો વંશશલાકયા ॥ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ॥ એકવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. એતદાલેપનં કાર્યં શઙ્ખકસ્ય વિનાશનમ્ ।
એતાન્યેવ તુ સર્વાણિ કષાયમ્ ઉપધારયેત્ ॥