ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.19

સર્વાણ્ય્ એતાનિ લિઙ્ગાનિ દૃશ્યન્તે મર્મરોગિણઃ ।
સન્નિપાતસમુત્થો ઽ સૌ નૈવ સિધ્યતિ કર્મણા ॥

નિર્ભિદ્યતે દેવનાર્તં દહ્યતે મર્મ દૂયતે ।
ભક્તદ્વેષો જ્વરો મૂર્ચ્છા શ્વાસશ્ ચ પરિતપ્યતે ॥

ભિન્નવર્ણો ઽ થ દીનશ્ ચ હૃદિ કણ્ડૂશ્ ચ જાયતે ।
હૃદ્રોગઃ ક્રિમિજઃ પ્રોક્તઃ પઞ્ચમસ્સ તુ દુર્જયઃ ॥

સાધ્યાસ્ત્રયસ્ તુ હૃદ્રોગા વાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।
દ્વૌ ચાસાધ્યૌ સ્મૃતૌ તત્ર સાધ્યાનાં શૃણુ ભેષજમ્ ॥

હૃદ્રોગિણં સ્નેહયિત્વા શમયેચ્છોધયેત્ તથા ।
લઙ્ઘયેદ્ અચિરોત્ત્યં તં હૃદ્રોગં વાતિકાદ્વિના ॥

હરીતકી વચા રાસ્ના પિપ્પલ્યૌ વિશ્વભેષજમ્ ।
શઠી પુષ્કરમૂલં ચ ચૂર્ણં હૃદ્રોગનાશનમ્ ॥

પાઠાવચાયવક્ષારા અભયા ચામ્લવેતસમ્ ।
દુરાલભા ચિત્રકં ચ ત્ર્યૂષણં લવણત્રયમ્ ॥

શઠી પુષ્કરમૂલં ચ તિન્ત્રિણીકં સદાડિમમ્ ।
માતુલુઙ્ગ્યાશ્ ચ બીજાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ ॥

સુખોદકેન મદ્યૈર્ વા ચૂર્ણાન્ય્ એતાનિ પાયયેત્ ।
અર્શઃ શૂલં સહૃદ્રોગં ગુલ્મં ચાપિ વ્યપોહતિ ॥

સૌવર્ચલં શૃઙ્ગબેરં દાડિમં સામ્લવેતસમ્ ।
શ્વાસહૃદ્રોગશમનમ્ ઇદં સ્યાદ્ધિઙ્ગુપઞ્ચમમ્ ॥

પઞ્ચાશદભયાકલ્કં પલે સૌવર્ચલસ્ય ચ ।
ચતુર્ગુણજલે મુખ્યં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

એતદ્વલ્લભકં નામ પ્રાણિનાં સર્પિરુત્તમમ્ ।
અમૃતપ્રતિમં સૃષ્ટં શ્વાસહૃદ્રોગનાશનમ્ ॥

પિબેત્કલ્યાણકં સર્પિર્ધાન્વન્તરમથાપિ વા ।
માતુલુઙ્ગસ્ય ચ રસં પિબેત્ક્ષારાગદાનપિ ॥

શતપાકં બલાતૈલં શૈરીષં સુકુમારકમ્ ।
તૈલાન્ય્ એતાનિ સેવેત સદા હૃદ્ગદપીડિતઃ ॥

પિબેદ્રસાયનં સર્પિઃ ક્ષીરાણિ ચ ગુડાનપિ ।
પિત્તહૃદ્રોગશમના યે ચોક્તા ઘૃતમોદકાઃ ॥

જીવકર્ષભકૌ દ્રાક્ષા શર્કરા શ્રેયસી બલા ।
દ્વે મેદે દ્વે ચ કાકોલ્યૌ ખર્જૂર્યસિતમુત્પલમ્ ॥

ઘૃતપ્રસ્થં પચેદેભિઃ તુલ્યાંશૈર્માહિષં ભિષક્ ।
ચતુર્ગુણેન પયસા પાતવ્યં યુક્તિતશ્ ચ તત્ ॥

વાતપિત્તસમુત્થાને હૃદ્રોગે નાશનં પરમ્ ।
વસા લાભેન મજ્જા ચ તુલ્યં તૈલઘૃતં તથા ॥

અમૂનિ લાભતો દદ્યાદથ ચાપિ ચતુર્ગુણમ્ ।
વચા ત્રિકટુકં રાસ્ના જીવન્તી જીવકો બલા ॥

નિદિગ્ધિકા ચાંશુમતી નીલી ભાર્ઙ્ગીં પુનર્નવા ।
સિદ્ધમેભિર્ મહાસ્નેહં બલમાલોક્ય પાયયેત્ ॥

હૃદ્રોગં વાતિકં સ્નેહઃ સદ્ય એવ ચિકિત્સતિ ।
વિચારયેત્સ્વયં બુદ્ધ્યા વૈદ્યો હૃદ્રોગભેષજમ્ ॥

મધુરં પિત્તહૃદ્રોગે સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ વાતિકે ।
ત્રયસ્ તુ પરિશેષા યે તીક્ષ્ણોષ્ણૈસ્તાનુપાચરેત્ ॥

ક્ષારૈઃ ક્ષારાગદૈશ્ ચૈવ વમનૈસ્સવિરેચનૈઃ ।
ચિકિત્સિતં વિસ્તરેણ યદુક્તં કૃમિકોષ્ઠિનામ્ ॥

તદેવ ક્રિમિહૃદ્રોગે કર્તવ્યમનસૂયયા ।
ઔદકાનૂપમાંસાનિ દધિ દુગ્ધં ગુડો રસઃ ॥

અભિષ્યન્દકરં સર્વં વાતહૃદ્રોગનાશનમ્ ।
એતાન્યેવ તુ શેષેષુ હૃદ્રોગેષુ વિવર્જયેત્ ।
લઘૂનિ ચાન્નપાનાનિ શસ્યન્તે તેષુ સર્વદા ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે એકોનવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ વિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ કાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।