ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.2

કેચિદ્વાતાત્મકં પ્રાહુર્ભિષજો વિષમજ્વરમ્ ।
સન્નિપાતોદ્ભવં કેચિદપરે પિત્તસમ્ભવમ્ ॥

શ્લેષ્મજં ત્વપરે પ્રાહુરપરે ભૂતસમ્ભવમ્ ।
જન્મનક્ષત્રપીડાભિર્ અપરે દેવચિન્તકાઃ ॥

ઈદૃશઃ શાસ્ત્રકારાણાં મતયો ઽ થ પૃથગ્વિધાઃ ।
સન્નિપાતોદ્ભવં હ્યેતદહં વક્ષ્યામિ હેતુભિઃ ॥

પક્વાશયસ્થપવનો હ્ય્ અસ્થિમજ્જગતસ્તથા ।(ંઅધુકોશ ઓન્ ંણ્2.38)) કુપિતઃ કોપયત્યાશુ શ્લેષ્માણં પિત્તમ્ એવ ચ ॥

સ ગમ્ભીરસમુત્પત્તિસ્થાનતન્ત્રત્રયો મહાન્ ।
અન્યેદ્યુષ્કૈકાન્તરિતૌ કુર્યાદ્ વાપિ ચતુર્થકમ્ ॥

મજ્જાનમસ્થિ મેદશ્ ચ દૂષયેત્પ્રથમે ઽ હનિ ।
દ્વિતીયે ઽ હનિ સમ્પ્રાપ્તે દૂષયેન્માંસશોણિતમ્ ॥

તતસ્તૃતીયે દિવસે દૂષયેત્ કફમારુતૌ ।
અભિગમ્ય તતઃ પિત્તં દૂષયેત્ તુ ચતુર્થકે ॥

જ્વરો ઽ યં પ્રાણિનાં દેહે રૌદ્રો માહેશ્વરસ્ તથા ।
પ્રયતેત પ્રશાન્તૌ તુ તસ્માદ્ અસ્ય વિચક્ષણઃ ॥

ગમ્ભીરસ્થાનસમ્ભૂતો ધાતુસંકરદૂષિતઃ ।
તસ્માચ્ ચતુર્થકો નામ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મતઃ ॥

શોષયત્યેષ ભૂતાનિ દારુણો વિષમજ્વરઃ ।
તસ્માચ્ છોષોપચારેણ કુર્યાત્ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ॥

ત્રિફલાક્વાથસિદ્ધેન ઘૃતેન મતિમાન્ ભિષક્ ।
સ્નેહયેત્ તં યથાન્યાયં યુક્ત્યા વૃષઘૃતેન વા ॥

સ્રંસયેત્ તમધોભાગં યથાવ્યાધિબલાબલમ્ ।
દોષેષ્વામાશયસ્થેષુ કારયેદ્ વમનં ભિષક્ ॥

આસ્થાપનં ચ કુર્વીત તથા ચાપ્ય્ અનુવાસનમ્ ।
એતન્મહાપઞ્ચગવ્યં વિખ્યાતં સર્પિરુત્તમમ્ ॥

ચતુર્થકં મોક્ષયતિ મન્ત્રસિદ્ધિયુતો યથા ।
શ્વયથું પાણ્ડુરોગં ચ પ્લીહાનં સભગન્દરમ્ ॥

ઉદરાણિ તથા ગુલ્માન્ કામિલાં ચાપકર્ષતિ ॥

શકૃદ્રસં પયો મૂત્રં દધિ સર્પિશ્ ચ પાયયેત્ ।
તત્પઞ્ચગવ્યં શમયેચ્છ્વયથું પાણ્ડુતાં જ્વરમ્ ॥

સમૂલપત્રશાખસ્ય શતં કૃત્વા વૃષસ્ય તુ ।
જલદ્રોણે વિપક્તવ્યમષ્ટભાગાવશેષિતમ્ ॥

ગર્ભેણ વૃષપુષ્પાણામાઢકં સર્પિષઃ પચેત્ ॥ તત્સિદ્ધં પાયયેદ્ યુક્ત્યા મધુપાદસમન્વિતમ્ ॥

કાસં શ્વાસં પાણ્ડુરોગં તૃતીયકચતુર્થકૌ ।
રક્તપિત્તં ક્ષયં ચૈવ વૃષસર્પિર્નિયચ્છતિ ॥

નાગરં સૈન્ધવં ચવ્યં પિપ્પલીક્ષારચિત્રકૌ ।
એતેષાં પલિકૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

ક્ષીરપ્રસ્થેન સંયોજ્ય શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ।
એતેન ગુલ્માઃ શામ્યન્તિ કુષ્ઠાનિ જઠરાણિ ચ ॥

જ્વરે ચ વિષમે પેયં પ્લીહશ્વયથુમેહિનામ્ ।
શૂલે પાણ્ડ્વામયે ચૈવ ગ્રહણીદીપનેષુ ચ ॥

ઊર્ધ્વવાતાશ્ ચ યે કેચિત્સર્વેષામૌષધં પરમ્ ।
ત્ર્યૂષણં ચિત્રકં હિંસ્રાં વિલઙ્ગાનિ હરીતકીમ્ ॥

વિભીતકાન્યામલકં ચિરબિલ્વત્વચં તથા ।
દશૈતાનિ સમાંશાનિ શ્લક્ષ્ણાન્યક્ષસમાનિ ચ ॥

તૈઃ પાચયેદ્ ધૃતપ્રસ્થં સમ્યક્ પયસિ ષડ્ગુણે ।
ગ્રહણી દીપ્યતે તેન વાતગુલ્મશ્ ચ શામ્યતિ ॥

અર્શસાં શમનં ચૈવ ગુદશોફે ચ પૂજિતમ્ ।
એતદ્ એવ હિ વૈ શ્રેષ્ઠમુદાવર્તે ઘૃતં ભવેત્ ॥

દર્ભવેતસમૂલાનિ ચન્દનં મધુકં બલા ।
ફેનિલા પદ્મકોશીરમુભે ચ કમલોત્પલે ॥

કિંશુકશ્ચેતિ ભાગાઃ સ્યુઃ પૃથક્ પઞ્ચપલોન્મિતાઃ ।
જલદ્રોણે વિપક્તવ્યં ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્ ॥

જીવકર્ષભકૌ મેદાં લોધ્રં લામજ્જકં તથા ।
કાલેયકં સપ્રિયકં દદ્યાત્ કેસરમ્ એવ ચ ॥

ત્રિપુણ્ડરીકં લોધ્રં ચ પદ્મકં પદ્મકેસરમ્ ।
સુરભિં કુઙ્કુમં ચૈવ મઞ્જિષ્ઠાં મદયન્તિકામ્ ॥

માચિપત્રં ચ તુલ્યાનિ દ્વિગુણં કુઙ્કુમં ભવેત્ ।
ચતુર્ગુણાં ચ મઞ્જિષ્ઠાં સૌવીરં સ્નેહસમ્મિતમ્ ॥

તૈલપ્રસ્થં પચેત્તેન કષાયેણાર્ધપેષિતમ્ ।
એતદભ્યઞ્જનં તૈલં વિષમજ્વરનાશનમ્ ॥

મહાપદ્મકમ્ આખ્યાતમ્ એતત્ સર્વજ્વરાપહમ્ ।
વાતપિત્તોદ્ભવં ક્ષિપ્રં જ્વરમેતન્નિયચ્છતિ ॥

ત્રાયમાણાં જયાં વીરાં નાકુલીં ગન્ધનાકુલીમ્ ।
કાયસ્થાં ચ વયઃસ્થાં ચ જીરકં સપલઙ્કષમ્ ॥

છત્રાતિચ્છત્રજટિલાં સૂકરીં કર્કટીં તથા ।
ચારટીં પૂતનાં કેશીં વચાં કટુકરોહિણીમ્ ॥

મહાપુરુષદન્તાં ચ વૃશ્ચિકાલીં કટમ્ભરામ્ ।
સ્થિરાં ચ પિષ્ટ્વા તૈસ્સિદ્ધં ચતુર્થકવિનાશનમ્ ॥

મહાપૈશાચિકં નામ સર્પિરેતજ્જ્વરાપહમ્ ।
ભૂતગ્રહાનપસ્મારાનુન્માદાંશ્ ચાપકર્ષતિ ॥

એતૈર્ એવ ઉષધગણૈઃ પ્રદેહં કારયેદ્ ભિષક્ ।
ધૂપયેજ્જ્વરિતં ચૈવ તથા સમ્પદ્યતે સુખી ॥

બલયઃ શાન્તિકર્માણિ હોમસ્વસ્ત્યયનાનિ ચ ।
સ્નાનાનિ ચોપવાસશ્ ચ શમયન્તિ ચતુર્થકમ્ ॥

સ્રષ્ટારં ચાસ્ય રોગસ્ય ભૂતાધિપતિમચ્યુતમ્ ।
પૂજયંશ્ ચાભિગચ્છેચ્ ચ શ્મશાને વૃષભધ્વજમ્ ॥

ભૂતવિદ્યાસમુત્પન્નૈર્બન્ધનૈસ્સાધનૈર્ અપિ ।
હોમૈર્બલિવિધાનૈશ્ ચ નાશયેદ્ વિષમજ્વરમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચિકિત્સિતે દ્વિતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ તૃતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો રક્તપિત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।