ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.13

ભારાભિહતદેહસ્ય કટુતિક્તોપસેવિનઃ ।
વાયુસ્સર્વશરીરસ્થો દુષ્ટો વાતહતાઃ સિરાઃ ॥

ગત્વા હિ પૂરયેત્કોષ્ઠં તથાધ્માનં કરોતિ ચ ।
દૃતિવચ્ ચ સમુન્નદ્ધમુદરં સ્યાત્ સમન્તતઃ ॥

કૃષ્ણરાજિવનદ્ધં ચ કૃષ્ણરોમાચિતં તથા ।
એતદ્વાતોદરં વિદ્યાદેતૈર્લિઙ્ગૈસ્સમન્વિતમ્ ॥

ઉષ્ણાભિતપ્તો યો જન્તુર્વિદાહીન્યુપસેવતે ।
વ્યાયામોપરતશ્ ચૈવ ક્લાન્તો યશ્ચોદકં પિબેત્ ॥

તસ્ય દેહે કફો દુષ્ટઃ સિરાઃ કફવહા ગતઃ ।
ઉત્સન્નો દૂષિતશ્ ચાપિ કોષ્ઠમભ્યન્તરાશ્રિતઃ ॥

સર્વમાધ્માપયેત્કોષ્ઠં વેદનાં ચ કરોતિ સઃ ।
શુક્લરાજિવનદ્ધં ચ શુક્લરોમાચિતં તથા ॥

તસ્ય સીદન્તિ ગાત્રાણિ મુખસ્રાવશ્ચ જાયતે ।
દુર્ગન્ધિતાસ્યમાલસ્યં સકફોદરિલક્ષણમ્ ॥

સમશ્નતઃ સર્વરસાન્ મિથ્યાહારવિહારિણઃ ।
તસ્યાન્યાર્ધમિવાત્યર્થમુદરં સંપ્રકાશતે ॥

નાનારાજિવનદ્ધં ચ નાનારોમાચિતં તથા ।
તથા નાનાવેદનાડ્યમુદરં સાન્નિપાતિકમ્ ॥

આમનન્ત્યુદરં નાર્યો ગરમાત્મોદ્ભવં યદા ।
કર્ણરોધકૃતં ચાપિ શુક્લં જિહ્વામલં નખમ્ ॥

મનુષ્યમેદોરોમાણિ સ્ત્રીણામાર્તવશોણિતમ્ ।
પુરીષં ચ પ્રયચ્છન્તિ ભક્ત દુષ્ટોદરં ભવેત્ ॥

સર્વવર્ણસિરાનદ્ધં નીલપીતપ્રભં તથા ।
નૃણાં દૂષ્યોદરં નામ જાયતે સાન્નિપાતિકમ્ ॥

તસ્યાઙ્ગમર્દઃ કાસશ્ ચ શ્વાસો હિક્કા ચ જાયતે ।
નિદ્રા તન્દ્રા તથાલસ્યં દાહશ્ ચાઙ્ગગતો ભવેત્ ॥

સદનં સર્વગાત્રાણાં શોષણં પાણ્ડુવર્ણતા ।
વિષપીતે ચ યલ્લિઙ્ગં તચ્ ચ તસ્યોપજાયતે ॥

એવં દૂષ્યોદરં ત્વેતૈર્લિઙ્ગૈર્મરણમૃચ્છતિ ।
અભુક્ત્વા યઃ પિબેન્નિત્યમ્ ઉદકં પ્રાતરુત્થિતઃ ॥

વર્ષાહેમન્તકાલેષુ પિબેદ્યશ્ચોદકં બહુ ।
તસ્યોદરે ઽ ધિકા પીડા ચાન્યતઃ સમ્પ્રપદ્યતે ॥

સદનં રોમહર્ષશ્ ચ શીતાગ્નિત્વં શિરોગ્રહઃ ।
તથા સ્નિગ્ધાવભાસઞ્ ચ સ્નિગ્ધરોમાચિતં ચ યત્ ॥

એતૈર્લિઙ્ગૈસ્સમસ્તૈસ્ તુ નૃણાં તદુદકોદરમ્ ।
શઙ્કુના સ્નાયુભેદેન મત્સ્યાનાં વાથ કણ્ટકૈઃ ॥

શકૃત્તૃણાગ્રૈર્ વા ભુક્તૈરન્ત્રં યસ્ય વિભિદ્યતે ।
તેનાન્નપાનં છિદ્રેણ સ્રવેત્તસ્યાન્તરોદરે ॥

ઉન્નતં જાયતે તસ્માદ્ ઉદરં સ્યાત્ સમન્તતઃ ।
સિરાઆયતા જાયતે ચ ત્વર્ધે જઠરસન્નિધૌ ॥

સંસ્રાવિણિ ચ જઠરે લક્ષણં પરિકીર્તિતમ્ ।
યઃ પ્લવેલ્લઙ્ઘયેદ્ વાપિ યશ્ ચ વ્યાયચ્છતે નરઃ ॥

તેનાસ્યાન્ત્રાણિ તુદ્યન્તે બધ્યન્તે ચાપ્ય્ અથૈકતઃ ।
તથા મુઞ્જૈશ્ ચ બાલૈશ્ ચ ભુક્તૈરન્ત્રં નિવેષ્ટ્યતે ॥

તેન બદ્ધં ગુદં નૄણાં જાયતે ઽ ન્ત્રનિપીડનાત્ ।
ઉત્ક્ષિપ્તકુક્ષિર્ ભવતિ તથા સંક્ષિપ્તમેહનઃ ॥

શૂનાક્ષઃ શૂનવૃષણઃ શૂનહસ્તસ્ તથૈવ ચ ।
શૂનપાદગુદશ્ ચૈવ સુપ્તાઙ્ગશ્ ચાપિ જાયતે ॥

નતોન્નતઃ સમશ્ ચાપિ નરો બદ્ધોદરી ભવેત્ ।
આમધાન્યયવાન્ યસ્ તુ નરો ભુઙ્ક્તે નિષેવતે ॥

સકેસરં ફલં વાપિ ભક્ષયિત્વોદકં પિબેત્ ।
હસ્ત્યશ્વરથયાનં ચ ભુક્તમાત્રે નિષેવતે ॥

મહૌષધં સમરિચં દ્વૌ ક્ષારૌ ત્રિફલા વચા ।
યવાની કુઞ્ચિકા હિઙ્ગુ તિન્ત્રિણીકામ્લવેતસૌ ॥

ધાન્યાજગન્ધે ત્રાયન્તી દાડિમં સયવાસકમ્ ।
કટુકા કૌટજં બીજં સૈન્ધવં ચ સમાન્ ભિષક્ ॥

ત્રિવૃતા સપ્તલા દન્તી કમ્પિલ્લં નીલિકા ઽ ભયા ।
સુવર્ણક્ષીરી દ્વિગુણં સર્વાણ્ય્ એતાનિ ચૂર્ણયેત્ ॥

આજે ગવ્યે ઽ થવા મૂત્રે સપ્તાહં પરિભાવ્ય તમ્ ।
દ્વિગુણં શર્કરાં ચાત્ર દાપયેત્ ત્ર્યઙ્ગુલં પિબેત્ ॥

ગોમૂત્રત્રિફલાક્ષારરસૈર્મદ્યૈઃ સુખામ્બુના ।
સુવર્ણસમકં ચૂર્ણં સર્વરોગાર્તિભેષજમ્ ॥

સર્વોદરપ્લીહશોષગુલ્મહૃદ્રોગનાશ્નમ્ ।
વાતાષ્ઠીલામથાનાહં શ્વયથું સર્વગાત્રજમ્ ॥

હલીમકામિલાપાણ્ડુપ્રમેહાન્ સજ્વરાન્ જયેત્ ।
જીવિતે સંશયં કૃત્વા ગરલં જઠરી પિબેત્ ॥

ત્રપુસોર્વારુકં વાપિ મૂલકં વાપિ દંશયેત્ ।
ક્રુદ્ધેન કૃષ્ણસર્પેણ જઠરી તાનિ ભક્ષયેત્ ॥

કુક્ષિં વિપાટ્ય માનેન છિદ્રમન્ત્રસ્ય વીક્ષ્ય ચ ।
તતઃ પિપીલિકાદંશં છિદ્રે ત્વન્ત્ર્સય દાપયેત્ ॥

અન્ત્રચ્છિદ્રે સંગૃહીતે સીવ્યેત્કુક્ષિં તતો ભિષક્ ।
એવં છિદ્રોદરં વૈદ્યઃ શલ્યકર્તુરુપાચરેત્ ॥

તથા બદ્ધગુદં ચૈવ પાટયેચ્છલ્યશાસ્ત્રવિત્ ।
મુઞ્જાન્ વાલાંસ્તથોદ્ધૃત્ય બદ્ધં સીવ્યેત્તતો ભિષક્ ॥

દકવન્તિ હિ સર્વાણિ જઠરાણ્યક્રિયાવતામ્ ।
વ્યથનં તેષુ કુર્વીત શલ્યકર્તુઃ પ્રયોગવિત્ ॥

વામે પાર્શ્વે ત્વધઃ કુક્ષેર્મુક્ત્વા ચ ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
નાભ્યાં વા પ્રણયેચ્છસ્ત્રં માત્રાયુક્તં ચિકિત્સકઃ ॥

વિસ્રાવયેચ્ચ જઠરં ભિષગામયપીડિતમ્ ।
મર્દયેદ્ ઉદરં ચાસ્ય વેષ્ટનેન તુ વેષ્ટયેત્ ॥

વેષ્ટિતં જઠરં ચાસ્ય નાધ્માપયતિ મારુતઃ ।
પિબેદ્યવાગૂં ચ તતો લવણસ્નેહવર્જિતામ્ ॥

તતઃ પરં તુ ક્ષીરેણ માસાર્ધં સમુપાચરેત્ ।
તતઃ ક્ષીરયવાગૂં ચ, ત્રીન્માસાંસ્ તુ યવાન્ભિષક્ ॥

ભુઞ્જીતાલવણં તસ્માત્ ત્રીન્માસાન્ લઘુ ભોજનમ્ ।
તતઃ સલવણં ભોજ્યમુચ્યતે તૂદરે ઽ પિ ચ ॥

કે તૂદરાણામિચ્છન્તિ લવણં યોગવાહતઃ ।
કેચિત્ તુ જઠરે પ્રાહુરગ્નિકર્મ ચિકિત્સકાઃ ॥

અજાતતોયે જઠરે પવનશ્લેષ્મસમ્ભવે ।
પ્લીહોદરં હિનસ્ત્યગ્નિઃ જયેત્ તસ્માદ્ વિશેષતઃ ॥

નિવૃત્તિર્વર્ણિતા, તત્ર સલિલોદરખેદિનઃ ।
।.. ।.. યાવત્પેયા પ્રકોદરમ્ ॥

મણ્ડલં નિર્મિતં યચ્ ચ શ્વયથુઃ સ્પર્શને મૃદુઃ ।
આકોટિતમશબ્દં ચ ન ચ રાજિસમાકુલમ્ ॥

આક્રમ્યમાણં નાભ્યાન્તુ મૃદુરેવ હિ સર્પતિ ।
તતશ્ ચ સલિલોદ્ભૂતિં પિચ્છનૈશ્ ચ વિનિર્દિશેત્ ।
ક્રિયાયતીશ્ ચ સર્વાણિ સક્રિયાપિશ્ ચ દેહિનામ્ ॥

ભલ્લાતકાનાં પવનાહતાનાં વૃન્તચ્યુતાનામ્ ઇહ ચાઠકં સ્યાત્ ।
તદિષ્ટકાચૂર્ણકણૈર્વિઘૃષ્ય પ્રક્ષાલયિત્વા વિસૃજેત્ પ્રવાતે ॥

શુષ્કં પુનસ્તદ્વિદલીકૃતં ચ વિનિક્ષિપેદપ્સુ ચતુર્ગુણાસુ ।
પાદાવશિષ્ટં પરિપૂતશીતં ક્ષીરેણ તુલ્યેન પુનઃ પચેત ॥

તદર્ધયા શર્કરયાવગાઢં લોહાભયાવ્યોષકચૂર્ણયુક્તમ્ ।
એતત્સમં શર્કરપાદયુક્તં તતઃ ખજેનોન્મથિતં નિધાય ॥

પ્રસ્થદ્વયેનામલકીમધૂનાં શીતે ઽ થ ધાન્યેન પુનઃ પચેત ।
તત્સપ્તરાત્રાદુપજાતવીર્યં સુધારસાદપ્યધિકત્વમેતિ ॥

પ્રાતર્વિશુદ્ધીકૃતદેહભાજાં માત્રાં દદીતાત્મશરીરયોગ્યામ્ ।
ન ચાન્નપાને પરિહાર્યમસ્તિ ન ચોષ્ણવાતાધ્વનિ મૈથુને ચ ॥

જન્તુર્નિતાન્તં નરસિંહવત્સ્યાદ્ ભવેન્ નરઃ કાઞ્ચનરાશિસારઃ ।
દન્તાશ્ ચ શીર્ણાઃ પુનરુદ્ભવન્તિ કેશાશ્ ચ શુક્લાઃ પુનરેવ કૃષ્ણાઃ ॥

વિશીર્ણકર્ણાઙ્ગુલિનાસિકો ઽ પિ કૃતાન્તદન્તાન્તગતો ઽ પિ કુષ્ઠી ।
સો ઽ પિ ક્રમેણાઙ્ગુલિગાત્રશાખસ્તરુર્યથા રોહતિ વારિસિક્તઃ ॥ ભ્ષ્6.13. ।
મહામયૂરાઞ્જયતિ સ્વરેણ બલેન નાગાંસ્તુરગાઞ્જવેન ।
સ્મૃમતિબલમસત્ય ।.. ।.. ।.. ।.. ।... ॥ ॥ ચતુર્દશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।.. ।..