ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.11

અગ્નિર્વાઆયુર્મનુષ્યાણાં પ્રાણાસ્ તત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
બલમારોગ્યમાયુશ્ ચ સુખદુઃખં તદાશ્રયમ્ ॥

મ્રિયતે હ્ય્ ઉપશાન્તે ઽ ગ્નૌ યુક્તે ચોષ્મણિ જીવતિ ।
તસ્માત્ પ્રાણાયુષી વિદ્યાદગ્નિમૂલે શરીરિણામ્ ॥

સો ઽ ગ્નિસ્સમુચિતં ભુક્તં રસાય વિતનોત્યધઃ ।
તેનેન્દ્રિયબલં પુષ્ટિં વર્ણઞ્ ચ લભતે નરઃ ॥

ચતુર્વિધં પચત્યગ્નિઃ સમં તીક્ષ્ણં તથા મૃદુ ।
વિષમં ચેતિ તેષાં તુ યઃ સમો ઽ ગ્નિઃ સ શસ્યતે ॥

ભજતાં ગુરુ રૂક્ષં ચ દિવાસ્વપ્નં ચ નિત્ય્ અશઃ ।
રાત્રૌ ન વા સંસ્વપતાં તથા વેગવિધારિણામ્ ॥

અધ્યશ્નતામજીર્ણે ઽ ન્ને હ્ય્ અતિસ્નેહે વિરેકિણામ્ ।
જ્વરાન્મદ્યપ્રસઙ્ગાચ્ ચ તથા ઽ સાત્મ્યનિષેવણાત્ ॥

મધુરક્ષીરનિત્ય્ આનાં તથા જલવિહારિણામ્ ।
પિષ્ટાન્નદધિશાકાનામહૃદ્યાનાં નિષેવણાત્ ॥

ઈદૃશૈર્ગ્રહણી જન્તોર્દૂષ્યતે ઽ તિ નિષેવિતૈઃ ।
મન્દા તીક્ષ્ણાતિવિષમા ત્રિવિધં સા પ્રકુપ્યતિ ॥

તથા રોગાઃ પ્રવર્તન્તે ગ્રહણીદોષજા નૃણામ્ ।
જ્વરઃ કાસઃ પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુઃ પરિકર્તિકા ॥

અરુચિશ્ ચાવિપાકશ્ ચ ગુલ્માર્શાંસિ ભગન્દરમ્ ।
અતિસારશ્ ચ કુષ્ઠં ચ શૂલાન્યલસકો ભ્રમઃ ॥

એતાંશ્ ચાન્યાંશ્ ચ જનયેદ્ રોગાનસ્યામિતાશિનઃ ।
ગ્રહણી દૂષિતા જન્તોઃ સામા રોગાન્નિહન્તિ વા ॥

યસ્યાક્રાન્તે હિ કાયાગ્નૌ શ્લેષ્મણા મધુરાશિનઃ ।
ન પચ્યતે ઽ ન્નં કાલેન સ મન્દાગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ ॥

અગ્નૌ મન્દે કફેનાસ્ય શીઘ્રં ભુક્તં ન પચ્યતે ।
સ ભૂયો મૃદુતાં યાતિ ગુરુભોજનદૂષિતઃ ॥

એવં રૂપશ્ ચ વૃદ્ધશ્ ચ કફે તસ્ય પ્રશામ્યતિ ।
એવં સ વિષમો નામ ગ્રહણીદોષ ઉચ્યતે ॥

અગ્નિસ્સોમક્ષયાદ્યસ્ય ભૃશં દેહે પ્રકુપ્યતિ ।
ભુક્તં ભુક્તં જરયતે ન ચ વર્ણબલાય ચ ॥

ભુક્તે ભુક્તે ક્ષુધાપ્યસ્ય જાયતે ન ચ પુષ્યતિ ।
અત્યગ્નિરિતિ તં વિદ્યાત્ સ ચ દુઃખતમઃ સ્મૃતઃ ॥

ઇત્ય્ એષ રોગસ્ત્રિવિધઃ ગ્રહણીસંશ્રિતો મયા ।
પ્રોક્તસ્ તસ્ય ચિકિત્સાં તુ વિસ્તરેણ નિબોધ મે ॥

ધાન્વન્તરં પિબેત્સર્પિઃ પ્રાજાપત્યમથાપિ વા ।
તતો ઽ સ્મૈ વમનં દદ્યાત્ તતશ્ ચોર્ધ્વં વિરેચનમ્ ॥

પિપ્પલીવર્ધમાનં વા પિબેત્ક્ષારાગદાનપિ ।
તક્રં માસં પિબેચ્ ચાપિ ગણ્ડીરારિષ્ટમ્ એવ વા ॥

દાધિકં ચ પિબેત્સર્પિસ્તૈલં શૈરીષમ્ એવ વા ।
મહદ્યત્પઞ્ચગવ્યં વા । । । । । । ॥ । । । । । । । । । । । । ॥ દ્વાદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । ।