ભેલસંહિતા · અધ્યાય 5.7

ઇન્દ્રિયાણિ યથા જન્તોઃ પરીક્ષેત વિશેષતઃ ।
આયુઃપ્રમાણં જિજ્ઞાસુર્ભિષક્ તન્મે નિબોધત ॥

અન્નપાનાત્પરીક્ષેત દર્શનાદ્યૈશ્ ચ તત્ત્વતઃ ।
અર્થાદિવિહિતં જ્ઞાનમિન્દ્રિયાણામતીન્દ્રિયમ્ ॥

સ્વસ્થેભ્યો વિકૃતં યસ્ય જ્ઞાનમિન્દ્રિયસંશ્રયમ્ ।
અલક્ષિતં નિમિત્તેન લક્ષણં મરણે હિ તત્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તં લક્ષણં સમ્યગિન્દ્રિયેષ્વ્ અશુભોદયમ્ ।
તદ્ એવ તુ પુનર્ભૂયો વિસ્તરેણ નિબોધ મે ॥

ઘનીભૂતમિવાકાશં પશ્યંસ્તમિવ મેદિનીમ્ ।
વિગીતં હ્યુભયં હ્યેતત્પશ્યન્મરણમૃચ્છતિ ॥

યસ્ય દર્શનમ્ આયાતિ મારુતો ઽ મ્બરગોચરઃ ।
અગ્નિર્નાયાતિ વા દીપ્તઃ તસ્યાપિ ક્ષયમ્ આદિશેત્ ॥

જલે ઽ પિ નિર્મલે જાલમજાલં મનુતે નરઃ ।
સ્થિરે ગચ્છતિ વા દૃષ્ટ્વા જીવિતાત્પરિહીયતે ॥

જાગ્રત્પશ્યતિ યઃ પ્રેતાન્ રક્ષાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
અન્યદ્વાપ્યદ્ભુતં કિંચિન્ન સ જીવતિ તાદૃશઃ ॥

યો ઽ ગ્નિં પ્રકૃતિવર્ણસ્થં નીલં પશ્યતિ નિષ્પ્રભમ્ ।
કૃષ્ણં વા યદિ વા શુક્લં ન સ જીવતિ માનવઃ ॥

મરીચીનસતો મેઘે મેઘાન્વાપ્યમલામ્બરે ।
વિદ્યુતો વા વિના મેઘાન્ન સ જીવતિ માનવઃ ॥

મૃણ્મયીમિવ વા પાત્રીં કૃષ્ણાં વાપિ પુરીષિતામ્ ।
આદિત્ય્ અમર્ધચન્દ્રં વા ક્ષિપ્રં દૃષ્ટ્વા વિનશ્યતિ ॥

નક્તં સૂર્યમહશ્ચન્દ્રમવહ્નૌ ધૂમમુત્થિતમ્ ।
અગ્નિં વા નિષ્પ્રભં દૃષ્ટ્વા રાત્રૌ, મરણમાદિશેત્ ॥

પ્રભાવતઃ પ્રભાં હીનાં નિષ્પ્રભાન્વા પ્રભાવતઃ ।
નરાન્ વિલિઙ્ગાન્ પશ્યન્તિ ભાવાન્ ભાવજિઘાંસવઃ ॥

વ્યાકૃતીનિ ચ વર્ણાનિ વિસંખ્યોપચિતાનિ ચ ।
નિમિત્તાનિ ચ પશ્યન્તિ રૂપાણ્યાયુઃપરિક્ષયાત્ ॥

યસ્ તુ પશ્યત્યદૃશ્યં વા દૃશ્યં યસ્ તુ ન પશ્યતિ ।
તાવુભૌ ગચ્છતઃ ક્ષિપ્રં યમક્ષયમસંશયમ્ ॥

અશબ્દસ્ય ચ યઃ શ્રોતા શબ્દં યશ્ ચ ન વિન્દતિ ।
દ્વાવપ્ય્ એતૌ યથા પ્રેતૌ તથા જ્ઞેયૌ વિજાનતા ॥

વિપર્યયેણ યો વિદ્યાદ્ ગન્ધાનાં ચૈવ નામ તમ્ ।
ન વા તત્ સર્વતો વિદ્યાદ્ વિદ્યાત્ તં વૈ ગતાયુષમ્ ॥

યો રસં ન વિજાનાતિ વિપક્વં વા ચ તત્ત્વતઃ ।
અપક્વં દૃશ્યતે, પક્વં તમ્ આહુઃ કુશલા નરાઃ ॥

ઉષ્ણાન્ શીતાન્ ખરાન્ શ્લક્ષ્ણાન્ મૃદૂનપિ ચ દારુણાન્ ।
સ્પૃશ્યાન્ સ્પૃષ્ટ્વા તતો ઽ ન્યચ્ ચ મુમૂર્ષુસ્તેષુ મન્યતે ॥

અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્ ।
ઇન્દ્રિયૈરધિકં પશ્યન્ પઞ્ચત્વમ્ ઉપપદ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયાણામૃતે દૃષ્ટેરિન્દ્રિયાર્થાન્નદોષજાન્ ।
નરઃ પશ્યતિ યઃ કશ્ચિદિન્દ્રિયૈર્ન સ જીવતિ ॥

સ્વસ્થાઃ પ્રજ્ઞાવિપર્યાસૈરિન્દ્રિયાર્થેષુ વૈકૃતમ્ ।
પશ્યન્તિ યે તુ બહુશઃ તેષાં મરણમાદિશેત્ ॥

એતદ્ એવ ચ વિજ્ઞાનં યસ્સમ્યગનુપશ્યતિ ।
મરણં જીવિતં ચૈવ સ ભિષગ્ જ્ઞાતુમર્હતિ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ઇન્દ્રિયે સપ્તમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ અષ્ટમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો દૂતાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।