ભેલસંહિતા · અધ્યાય 4.7

ઇહ ખલુ શરીરે ષટ્ ત્વચો ભવન્તિ ।
ઉદકધરા પ્રથમા ઽ સૃગ્ધરા દ્વિતીયા, સિધ્મકિલાસસંભવ[ મં] અધિષ્ઠાના તૃતીયા, દદ્રુકુષ્ઠસમ્ભવાધિષ્ઠાના ચતુર્થી, અલજીવિદ્રિધિસમ્ભવાધિષ્ઠાના પઞ્ચમી, ષષ્ઠી તુ યસ્યાં છિન્નાયામુત્તામ્યતિ તિમિરમિવાનુપ્રવિશતિ દુષ્ટારુષ્કાણિ ચાસ્ય યામાશ્રિત્ય્ અ જાયન્તે ઇતિ ॥

અસ્થિગણના---ત્રીણિ સષષ્ટીનિ[ સષષ્ઠિણિ શવા] શતાન્યસ્થ્નાં તદ્ યથા---દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ, દ્વાત્રિંશદ્દન્તોલૂખલાનિ, વિંશતિર્નખાઃ[ પણિપાદશલાનાન્યઙ્ગુલ્યસ્થીનિ], ષષ્ટિઃ પાણિપાદાઙ્ગુલ્યસ્થીનિ, વિંશતિઃ પાણિપાદશલાકાઃ, ચત્વારિ પાણીપાદશલાકાધિષ્ઠાનાનિ, દ્વે પાર્ષ્ણ્યોર્ અસ્થિની[ પાર્ષોરસ્થીનિ], ચત્વારઃ પાદયોઃ ગુલ્ફાઃ, દ્વૌ મણિકૌ, માણિકે દ્વે હસ્તયોઃ, ચત્વાર્યરત્ન્યોર્ અસ્થીનિ[ ચત્વાર્યશયો], દ્વે જઙ્ઘયોઃ, દ્વે જાનુની, દ્વે જાનુકપાલિકે, દ્વાવૂરુનલકૌ[ દાવૂરુદ્વાવૂરુનશક્તૌ], દ્વાવંસૌ, દ્વે અંસફલકે, દ્વાવક્ષકૌ, એકં જત્રુ, દ્વે તાલુની, દ્વે ચિબુકે, દ્વે શ્રોણિફલકે, એકં ભગાસ્થિ, પઞ્ચચત્વારિંશત્ પૃષ્ઠગતાન્યસ્થીનિ[ પૃષ્ઠગતૌ ધૃસ્થિનિ], પઞ્ચદશ ગ્રીવાયામ્, ચતુર્દશોરસિ, ચતુર્વિંશતિઃ પર્શુકાઃ પાર્શ્વયોઃ, તાવન્તિ[ યાવન્તિ] ચૈવ સ્થાલકાનિ, તાવન્તિ ચૈવ સ્થાલકાર્બુદકાનિ, એકં હન્વસ્થિ, દ્વે હનુબન્ધને, એકં નાસાસ્થિ- હનુ[ તથા હનુ]-કૂટલલાટમ્, ચત્વારિ શીર્ષકપાલાનિ ॥

હૃદયમેકં ચેતનાયતનમ્ ।
દશ પ્રાણાયતનાનિ તદ્ યથા---મૂર્ધા કણ્ઠો હૃદયં ગુદો નાભિર્ વસ્તિરોજઃ શૌક્લં શોણિતં માંસમ્ ઇતિ ॥

પઞ્ચદશ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ[ કોષ્ઠાનિ] ।
તદ્ યથા---નાભિશ્ ચ હૃદયં ચ ક્લોમ ચ યકૃચ્ ચ પ્લીહા ચ વૃક્કૌ ચ વસ્તિશ્ ચ પુરીષાધાનં ચામાશયશ્ચોત્તરગુદશ્ ચાધરગુદશ્ ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રં ચ સ્થૂલાન્ત્રં ચ વપાવહનં ચેતિ ॥

ષટ્પઞ્ચાશત્પ્રત્યઙ્ગાનિ તદ્ યથા---દ્વૌ ગુલ્ફૌ, દ્વે નિતમ્બે, દ્વે જઙ્ઘે, દ્વે પિણ્ડિકે, દ્વે ઊરુપિણ્ડિકે, દ્વૌ સ્ફિચૌ, દ્વૌ વૃષણૌ, એકં શેફઃ, દ્વૌ શઙ્ખૌ, દ્વૌ બઙ્ક્ષ્ણૌ, દ્વૌ કુકુન્દરૌ, એકો વસ્તિઃ, શીર્ષમેકમુદરમેકમ્, દ્વૌ સ્તનૌ, દ્વૌ બાહૂ, દ્વાંવસકૌ, એકં ચુબુકં, દ્વાવોષ્ઠૌ, દ્વે દન્તવેષ્ટે, દ્વે સૃક્વણી[ સૃક્વણીતિ], એકં તાલુ, ગલશુણ્ડિકા એકા, દ્વૌ કર્ણૌ, દ્વે કર્ણશષ્કુલિકે, દ્વૌ ગણ્ડૌ, દ્વે અક્ષિકૂટે, ચત્વાર્યક્ષિવર્ત્માનિ, દ્વે અક્ષિણી[ અક્ષિણીતિ] ઇતિ ॥

શરીરદ્રવ્યાણી---દશોદકસ્યાઞ્જલયઃ શરીરે પ્રચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્વાત્યતિયોગે, નવાઞ્જલયઃ પૂર્વસ્યાહારપરિણામધાતોર્યન્તં રસ ઇત્ય્ આચક્ષતે[ આચક્ષતિ] કુશલાઃ, અષ્ટૌ શોણિતસ્ય, સપ્ત પુરીષસ્ય, ચત્વારો મૂત્રસ્ય, દ્વૌ મેદસઃ, એકો મજ્જ્ઞઃ, મસ્તિષ્કસ્યાઞ્જલિઃ શુક્લસ્ય ચેતિ ॥

અથાત્ર પ્રશ્નો ભવતિ--- કતમયં જીવો[ દેવો] દેહાદ્દેહાન્તરમ્ ઉપક્રમત ઇતિ અત્રોવાચ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
જલૂકાયા ઇવાસ્ય કેચિદ્ગતિં બ્રુવતે ।
તન્ન યુક્તમ્ ।
ઇહ વ્યક્ત્યન્તામૂર્તં યુગપત્સ્યાદેવાપરે ઽ પ્યેવમિચ્છન્તિ ।
સર્વથાપિ મુમુક્ષોરસ્યાયમન્તરાત્મા પરમ્ ઉપક્રમત ઇતિ સર્વથાપ્યસ્મિન્ પરિત્ય્ અક્તે પરિચયે તાવદસંપ્રાપ્તં તરા સ્યાત્ ।
અવસ્થાનત્વાચ્ચેત્તદિષ્ટં કર્મણોપ્યેવં ભવતિ વૈય્યર્થ્યમ્ અપિ તુ ખલુ પ્રતિશ્રુત્યાપહિતઃ પરત્ર ગમનં તસ્ય વિદ્યાત્ ।
અથવા યથાદિત્ય્ અસ્ય હૃદયે ભૂમૌ રશ્મયઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તે ।
વિલમ્બિતાવેવમતસ્ય તત્ર ગમનમનુપશ્ચેદિતિ ।
।

અથ ખલુ પુરુષે[ પુરુષા] ષોડશાધ્યાત્મદેવતા ભવન્તિ ।
તદ્ યથા---અગ્નિશ્ ચ પૃથિવી ચાપશ્ ચાકાશશ્ ચ વાયુશ્ ચ વિદ્યુચ્ ચ પર્જન્યશ્ ચ ઇન્દ્રશ્ચ[ -ગ] ગન્ધર્વશ્ ચ મૃત્યુશ્ ચાદિત્ય્ અશ્ ચ ચન્દ્રમાશ્ ચ ત્વષ્ટા[ તૃષ્ણા] ચ વિષ્ણુશ્ ચ પ્રજાપતિશ્ ચ બ્રહ્મા ચેતિ ।
તાઃ કર્મભિર્ વિદ્યાદુત્પત્તિતશ્ ચ પરિમાણતશ્ ચ વિદ્યાત્ ।
ઊષ્મા હ્ય્ અત્રાઅગ્નેશ્[ -ગ્નિશ્] ચ કર્મ દેહે ।
ઘ્રાણં ચ પૃથિવ્યાઃ, સ્નેહો રસો જ્ઞાનં ચોદકસ્ય, સ્પર્શનં વાયોઃ, શ્રોત્રં ચાકાશસ્ય, રૂપાદાનં પર્જન્યસ્ય સંવેગાદાનાનિ વિદ્યુતઃ, બલમિન્દ્રસ્ય, કામો ગન્ધર્વાણાં, કોપો મૃત્યોઃ, ચક્ષુરાદિત્ય્ અસ્ય, પ્રસાદશ્ચન્દ્રમસઃ, રૂપં ત્વષ્ટુઃ, ચેષ્ટા વિષ્ણોઃ, વ્યવાયઃ પ્રજાપતેઃ, બુદ્ધિર્બ્રહ્મણ ઇતિ ॥

તત્ર શ્લોકઃ--- વિશુદ્ધનેત્રાસ્તપસો મુનયઃ શાન્તકલ્મષાઃ ।
જગતશ્ચોપપન્નાંશ્ ચ સર્વાન્[ સ્વર્ભા] પશ્યન્તિ માનવાન્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે શારીરે સપ્તમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ અષ્ટમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો જાતિસૂત્રીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।