ભેલસંહિતા · અધ્યાય 4.5

ઇહ ખલ્વોજસ્તેજઃ શરીરે નિત્ય્ એ ચ[ વ] ભવતઃ ।
તયોઃ[ તેયો] સ્થાનાનિ દ્વાદશ ભવન્તિ ।
તદ્ યથા--- ત્વક્શોણિત[ વશોણીત]-માંસમેદો ઽ સ્થિમજ્જાશુક્લસ્વેદપિત્તશ્લેષ્મમૂત્રપુરીષાણીતિ ।
તાન્યવ્યાપન્નાનિ સુખમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
વ્યાપન્નૈસ્તુ[ વ્યાપન્નેસ્તુ] વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રદુષ્ટા રસાદિષુ વિકારાનુપજનયન્તિ ॥

અથ યોનયશ્ચતસ્રો ભવન્તિ ।
તદ્ યથા---જરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જસ્વેદજાશ્ચેતિ ।
તત્ર જરાયુજા જરાયુયુક્તાસ્સંભવન્તિ[ -યુ] પશુમૃગમનુષ્યાદયઃ ।
શકુન- મત્સ્ય[ મછ]-કચ્છપ- સર્પ[ સર્વ]-પ્રભૃતયોણ્ડજાઃ ।
યૂકામત્- કુણ[ કુપ]-પતઙ્ગાશિવિષમક્ષિકાદયઃ સ્વેદજાઃ ।
ઉદ્ભિજ્જાસ્ તુ તૃણલતાવૃક્ષવનસ્પતય ઇતિ ॥

તત્ર પુષ્પફલવન્તો વૃક્ષાઃ ।
અપુષ્પફલવન્તો વનસ્પતયઃ ।
સપુષ્પાઃ સફલાશ્ ચાપુષ્પાશ્ ચાફલાશ્ ચ બીરુધઃ ।
ફલપાકા લતાશ્ચૌષધયઃ ।
તત્ર યે શ્વેતક્ષીરાઃ સૌમ્યાઃ, રક્તક્ષીરાઃ કાદ્રા વારુણા વાલિગ્રહા ઇતિ ॥

ઇહ ખલુ ત્રિષુ દશરાત્રેષુ પુમાન્ રસેન સંયુજ્યતે ।
આસાં તુ ખલુ ચતસૃણાં યોનીનાં ઋતુકાલે યદા રસાઃ સમ્યક્ પ્રાપ્તિં વા ગચ્છન્તિ તદા ગર્ભઃ તિષ્ઠત્ય્[ તિષ્ટે] અવિકૃતઃ વિપર્યયે વિપર્યયઃ ॥

ત્ર્યહન્તુ[ -હ] ખલુ પુરાણરુધિરં પરિવર્જયેત્ ।
કિઞ્ ચ તત્પુરાણમ્ યદાદિતસ્ત્ર્યહં પરિસ્રવદૃતુકાલે તત્પુરાણમ્ ।
તસ્મિન્ ત્ર્યહે ગર્ભ- ઉપક્રમણે[ ઉપક્રમેણ] ન તિષ્ઠતિ ।
અવસ્થિતો[ અવસ્થિ વા] વા નાયુષિ સમર્થો ભવતિ ।
નિર્ગતે[ નિર્ગવે] તુ ત્ર્યહેણ પુરાણે રુધિરે ચાવસ્થિતે[ ણ] શુદ્ધસ્નાતાયાશ્ચતુર્થષષ્ઠ- અષ્ટમ[ અષ્ટ]-દશમ- દ્વાદશેષુ[ દ્વાદશમુ] અહસ્સુ ગર્ભોવક્રમમાણઃ પુમાન્ ભવતિ ।
પઞ્ચમસપ્તમ- નવમૈકાદશેષુ[ -નવૈકાદશુ] સ્ત્રીત્વાયોપકલ્પતે ।સ એષ આસપ્તરાત્રાત્સર્વસઞ્ચારો ઽ ભિદધત્યતઃ પરમસઞ્ચારોવકૃતત્વાદ્ વાલ્પાત્ ॥

સ્ત્રીણાં ખલુ શોણિતં શરીરં શોષયતિ તસ્માન્ન તાઃ રજઃ પશ્યન્તિ ।
પરિપૂર્ણધાતુશરીરાસ્ તુ યદા ભવન્તિ તદા વિવેકજલલોહિતં માસે માસે પ્રતિવેદયન્તિ ।
પ્રતિગતપ્રવેશં ચ તત્પુનર્માસેન સમાગચ્છત્યાર્તવમ્ ॥

યદા તુ તચ્છોણિતં દુષ્ટં માર્ગં પ્રતિપદ્યતે તદા સ્ત્રીણાં પ્રદરો ભવતિ ।
તં શરીરં શોષયન્તં[ શોષય] લોહિતપિત્તભેષજેનોપક્રમેત ॥

ગર્ભિણ્યાસ્ તુ ત્રિધા કાયે રસો ઽ ભિનિર્વર્તતે, ગર્ભત્વાય[ ગર્ભાત્પા] સ્તન્યત્વાય રસત્વાય ચેતિ ॥

ઇહ ખલુ ભોઃ ગર્ભાત્સ્થિરાદન્તઃસ્થાદાયતમુદરં[ -સ્થિતાવસ્થાતમા] ભવતિ મધ્યે નાર્યામન્તર્ગતાયામ્ ।
સ્થૂલમૂલસંસ્થિતસંવૃત્તમચ્છિદ્રં પુરુષો ઽ ન્તર્ગતે ।
દ્રોણીવોદરં[ દ્રોણિચોદરં] ભવત્યુભયોર્ અન્તર્ગતયોઃ ।
વામં પાર્શ્વમાયતં માતુરુદરસ્થા સ્ત્રી, દક્ષિણે પુમાન્, મધ્યે નપુંસકમ્ ।
વામમક્ષિ હ્રસતિ નાર્યામન્તર્ગતાયામ્, પુરુષે દક્ષિણમ્, ઉભે નપુંસકે ।
સવ્યં પાદં પૂર્વં પ્રક્રામતિ સવ્યેન ચાક્ષ્ણા ભ્રુવા ચ પૂર્વં પ્રતિ કુરુતે, ચેષ્ટતે ચ[ ન] સવ્યેન[ સર્વેન] પાર્શ્વેન પ્રાયઃ સંવિશતિ[ શંસતે] સ્ત્રીસંજ્ઞાનેષુ ચ પ્રાયશો દૌહૃદં કુરુતે નાર્યામન્તર્ગતાયામ્ ।
વિપર્યયે તદતઃ પુરુષં બિભર્તીતિ વિદ્યાત્ ॥

અથ ઇહ[ યે] ખલુ ગર્ભસ્ય ષડ્ભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ શરીરમભિનિર્વર્તતે ।
તદ્ યથા---જલકાયાદ્ વાયુકાયાત્ તેજઃકાયાત્ પૃથિવીકાયાદ્ આકાશકાયાદ્ રસકાયાચ્ ચેતિ ॥

ષડ્ધાતુર્ એવાયં પુરુષો ભવતિ ।
ધાતવઃ પુનઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ બ્રહ્મ યદવ્યક્તમ્[ પદવ્યક્તમ્] ॥

તત્ર યત્ ખરકઠિનમ્, તદ્ યથા---દન્તકેશરોમ- નખ[ મુખ]-પુરીષસ્નાય્વસ્થિ, ગન્ધજ્ઞાનઘ્રાણસઙ્ઘાતગૌરવાણીતિ ।
યદ્ દ્રવં સ્નિગ્ધં મૃદુ વા તદૌદકમ્ ॥

તદ્યદા[ તદ્યમુ] સન્નિપતિતયોર્ યત્ર પુરુષઃ પૂર્વમર્થં[ સર્વમર્ધ] નન્દયતિ જઘન્યં સ્ત્રી તત્ર પુમાનિહાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગૈઃ[ પુમાનિપ્રત્યઙ્ગૈઃ] સદૃશો જાયતે ।
યત્ર તુ સ્ત્રી પ્રથમમર્થં સાધયતિ જઘન્યં પુરુષઃ, તત્ર સ્ત્રી વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગૈસ્ સદૃશી[ સદૃશો] જાયતે ॥

અથ સ્ત્રીપુરુષાવૃતુકાલે[ -નાલે] રૂક્ષાણિ વાતલાન્યન્નાનિ[ વાતશાન્યન્નાનિ] સેવેતે, વેગાંશ્ ચ ધારયતઃ, તયોર્ ગર્ભઃ શોણિતાદિષુ વાતસંદૂષિતેષુ નિઃસૃતો[ વિઃસૃતો] ભવતિ, ગદ્ગદબાધિર્યમિન્મિણત્વમન્યેષાં ચ વાતપિત્તવિકારાણામન્યતમં પ્રાપ્નોતિ ।
એવમ્ એવ પિત્તશ્લેષ્મલાનૃતુકાલે માતાપિત્રોઃ સેવમાનયોઃ પિત્તશ્લેષ્મવિદૂષિતો ગર્ભઃ સમ્ભવતિ ॥

અથ ખલુ ગર્ભશરીરં ચત્રુદશેન્દ્રિયકાયાઃ સમનુપ્રવિશન્તિ ।
વિધૃતાશ્ ચાનુપલભ્યમાનાશ્ ચ સપ્તદિવ્યાઃ સપ્તમાનુષાઃ ॥

તત્ર દિવ્યાઃ બ્રહ્મદેવ[ બ્રહ્મદેવતં]-વરુણગન્ધર્વપિશાચાસુરમહારજકાયા ભવન્તિ ।
તાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
તત્ર યઃ સત્યાર્જવાનૃશંસક્ષમાદમ્- અધ્યાન[ અદ્વાયાન]-સમ્પન્નો ઽધ્યાત્મતત્ત્વદર્શી ભવતિ તં બ્રહ્મકાયમ્ ઇતિ વિદ્યાત્ ॥

યસ્તાદ્યશીલોપાદાનયદ્યત્રૈયવાન્ મુદિતસ્તં દેવ કાયમ્ ઇતિ વિદ્યાત્ ॥

યો યજ્ઞનન્દિતરાગદૃષ્ટિઃ સલિલપ્રિયશ્ચિરસ્નાયી પિઙ્ગાક્ષઃ કપિલકેશઃ સંભવતિ તં વરુણકાયમ્ ઇતિ વિદ્યાત્ ॥

યસ્ તુ પ્રિયનૃત્યગીતવાદિત્રઃ સ્ત્રીવિહારનિત્ય્ અઃ શુચિવસ્ત્રગન્ધમાલ્યાનુલેપનરતિર્ ભવતિ તં ગન્ધર્વકાયામ્ ઇતિ વિદ્યાત્ ॥

યસ્ તુ પ્રિયમદ્યમાંસમત્સ્યસ્ તથા ગોમહાશનો બીભત્સો બાલાનાં ભીષયિતા નિદ્રાબહુલશ્ ચ ભવતિ તં પિશાચકાયમ્ ઇતિ વિદ્યાત્ ॥

યસ્ ત્વાત્ મગુરૂણાં[ -ગુ] માનયિતા પશ્ચાદ્ દ્વેષી ચણ્ડઃ ક્રોધનો જ્ઞાતીનાં ભેદકો ભવતિ તમાસુરં કાયમ્ ઇતિ વિદ્યાત્ ॥

યસ્ તુ ધીરઃ શૂરઃ મહાભોગો મહોત્સાહો મહૈશ્વર્યશ્ ચ ભવતિ તં મહારાજકાયમ્ ઇતિ વિદ્યાત્ ॥

અનુરાગેણ માનુષાસ્ તુ પ્રત્યાત્મદર્શનશ્રવણસ્પર્શનરસનઘ્રાણસુખદુઃખમ્ ઇતિ તત્પ્રવિદ્યાસહિતાઃ કેવલાશ્ ચાવતિષ્ઠન્તે કાર્ત્સ્ન્યેન ।તૈરન્વિતો જન્તુર્લિઙ્ગતિ નિમિષતિ આકુંચતિ પ્રસારયતિ વેદ્યં વેદયતે ॥

સ[ ન] યદા ભેદં ગચ્છતિ તદાયમન્તતઃ[ તથાયઃ અન્તઃ કાયમ્ એવ યાન્તિ] જલં જલકાયમ્ એવ યાતિ, વાયુર્વાયુકાયં, તેજઃ તેજઃકાયં, પૃથિવી પૃથિવીકાયં, આકાશમાકાશકાયમ્ ઇતિ ।
યથાકાયમ્[ દાયમ્]- ઇન્દ્રિયકાયં[ -કાલં] ભજતે ॥

ભવતિ ચાત્ર--- વિદ્યમાને શરીરે વૈ ધાતુર્ધાતું નિયચ્છતિ ।
મનો બુદ્ધિશ્ ચ સર્વેષાં બ્રહ્મણિ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે શારીરે પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ષષ્ઠો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ ખડ્ડિકાં ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।