ભેલસંહિતા · અધ્યાય 3.3

।.. ।.. યસ્ય ભુક્તં વિપચ્યતે ।
ભુઞ્જાનસ્યાપિ ચાન્નાનિ બલં વર્ણશ્ ચ હીયતે ॥

અલ્પં લઘ્વપિ યચ્ચાન્નં ભુક્તં દુઃખેન જીર્યતિ ।
નાપ્નોતિ બલવર્ણૌ ચ દુર્બલાગ્નિઃ સ ઉચ્યતે ॥

કદાચિત્પચ્યતે ભુક્તં કદાચિન્ન વિપચ્યતે ।
ગુરુ વા લઘુ વા યસ્ય વિષમાગ્નિઃ સ ઉચ્યતે ॥

મિતં પચ્યેત યસ્યાન્નમતિભુક્તં ન પચ્યતે ।
સમાગ્નિં તં નરં વિદ્યાત્ સમપિત્તકફાનિલમ્ ॥

નરો ભવતિ તીક્ષ્ણાગ્નિઃ પ્રકૃત્યા વાતપૈત્તિકઃ ।
વાતિકો વિષમાગ્નિશ્ચ, મન્દાગ્નિશ્ ચ કફાન્ નરઃ ॥

યસ્ય હીનાધિકસ્ ત્વ્ અગ્નિઃ ક્ષિપ્રં દેહં સ મુઞ્ચતિ ।
સમાગ્નિશ્ ચ સમાત્મા યઃ સ દીર્ઘાયુષ્ટ્વમૃચ્છતિ ॥

ગવ્યમાહિષવારાહૈઃ કુલીરૈર્મત્સ્યકર્કટૈઃ ।
માંસૈસ્સપલલૈઃ સ્નિગ્ધૈરત્યગ્નિં પ્રતિભોજયેત્ ॥

ગોધાનિષ્ક્વથિતે ક્ષીરે સિદ્ધં ભુઞ્જીત પાયસમ્ ।
પિબેદ્દધિ સસર્પિષ્કં માષસૂપેન મિશ્રિતમ્ ॥

તથા પલલસમ્મિશ્રં કચ્છપાણ્ડરસં પિબેત્ ।
ગુડં ચ તૈલસમ્મિશ્રં કુર્યાદ્ અન્યચ્ ચ તદ્ધિતમ્ ॥

સ્નિગ્ધસ્ય વિષમાગ્નેસ્ તુ વમનાદીનિ કારયેત્ ।
ગ્રહણીદૂષણીયોક્તં મન્દાગ્નેસ્ તુ ચિકિત્સિતમ્ ॥

અન્તરૌષધપાનાનિ બહિર્લેપે ચ યા ક્રિયા ।
શસ્ત્રકર્મવિધાનં ચ ભેષજં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ॥

મધુરો ઽ મ્લઃ કટુશ્ ચૈવ પક્તિમાર્ગાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
કટુર્ ભવતિ પક્વસ્ય પચ્યમાનસ્ય ચેતરૌ ॥

ઇહાન્નપાનં ભોજ્યં ચ મધુરામ્લં પ્રચક્ષતે ।
વાતજેષુ વિકારેષુ યદા વા તૈર્ન શામ્યતિ ॥

દદ્યાદથાસ્મૈ સ્નિગ્ધાય ભિષક્ સ્નેહવિરેચનમ્ ।
વસ્તિભિર્ વા ચિકિત્સેત હ્યધોભાગે ચ મારુતઃ ॥

તથા ચ તિક્તમધુરં પાનમન્નં પ્રદાપયેત્ ।
પૈત્તિકેષુ વિકારેષુ યદિ વાતન્ન શામ્યતિ ॥

તસ્ય સ્નિગ્ધસ્ય વમનં શિરસશ્ ચ વિરેચનમ્ ।
કુર્યાદ્ યથાબલં શ્લેષ્મા હ્યૂર્ધ્વભાગપ્રકીર્તિતઃ ॥

શકૃન્મૂત્રાનિલાશ્ ચૈવ રક્તમાંસાદયશ્ ચ ષટ્ ।
વિદ્યાન્નિબન્ધનાનીતિ તાનિ દેહેષુ દેહિનામ્ ॥

બલં વયઃ શરીરં ચ પ્રત્યેકં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
ઉત્તમાધમમધ્યં તુ ભેદેનાથ નિશામયેત્ ॥

આહારશ્ ચ વિહારશ્ ચ સેવ્યમાનૌ ક્રમેણ તુ ।
કાલેન પ્રકૃતિં યાતસ્ તદ્ આહુઃ સાત્મ્યલક્ષણમ્ ॥
ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ । ઇતિ ભેલે વિમાને તૃતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો રોગપ્રકૃતિવિનિશ્ચયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।