ભેલસંહિતા · અધ્યાય 3.1

શરીરં ધારયન્તીહ ષડ્રસાઃ સમમાહૃતાઃ ।
અતો ઽ ન્યથા વિકારાંસ્ તુ જનયન્તિ શરીરિણામ્ ॥

રૂક્ષો લઘુઃ સ્થિરશ્શીતઃ કષાયસ્તિક્ત એવ ચ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણાવમ્લલવણૌ કટુર્વાપિ વિકાશ્યથ ॥

શીતઃ સ્નિગ્ધો ગુરુર્બલ્યઃ પિચ્છિલો મધુરો રસઃ ।
કષાયતિક્તકટુકઃ શીતો રૂક્ષો ઽ નિલઃ સ્મૃતઃ ॥

રૂક્ષોષ્ણમમ્લં પિત્તન્તુ કટુકં ચ પ્રચક્ષતે ।
શ્લેષ્મા તુ મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો મન્દઃ સ્થિરો ગુરુઃ ॥

ઇત્ય્ એતાન્ રસદોષાણાં સહોત્પન્નાન્ ગુણાન્વિદુઃ ।
તત્ર વાયુગુણૈસ્તુલ્યાન્ કષાયકટુતિક્તકાન્ ॥

કટ્વમ્લલવણૈસ્તુલ્યાંસ્ તથા પિત્તગુણાન્વિદુઃ ।
મધુરં લવણામ્લૌ ચ વિદ્યાત્ કફસમાન્ રસાન્ ॥

તસ્માદ્ અભ્યસ્યમાનૈસ્ તૈઃ શ્લેષ્મા દેહે પ્રવર્ધતે ।
અત્રૈકત્ર કૃતો રાશિર્દ્વિર્મહત્વમિહર્ચ્છતિ ॥

ગુણસામ્યાદ્વિવર્ધન્તે યથાસ્વં ધાતવો નૃણામ્ ।
રસૈસ્ તદ્વિપરીતૈશ્ ચ યાન્ત્યેતે ક્ષયમાહૃતૈઃ ॥

યથોદકં સમાસાદ્ય શાન્તિં ગચ્છતિ પાવકઃ ।
કષાયતિક્તકટુકૈ રૂક્ષો રૂક્ષૈર્વિવર્ધતે ॥

મારુતઃ સ્નિગ્ધભાવૈશ્ ચ તતો ઽ ન્યૈર્ ઉપશામ્યતિ ।
કટ્વમ્લલવણૈઃ પિત્તમુષ્ણમુષ્ણૈર્વિવર્ધતે ॥

શીતૈશ્શામ્યતિ શેષૈસ્ તુ ગુણાનાં હિ વિશેષતઃ ।
સ્નિગ્ધઃ સ્નિગ્ધૈઃ કફશ્ ચાપિ વર્ધતે મધુરાદિભિઃ ॥

રસૈઃ શામ્યતિ રૂક્ષૈશ્ ચ કષાયકટુતિક્તકૈઃ ।
એકૈકમેકસામાન્યાદ્વર્ધયન્તિ ત્રયસ્ત્રયઃ ॥

ઘ્નન્તિ ચાન્યગુણત્વેન રસા દોષં શરીરિણામ્ ।
ન વાયુસ્સહ તૈલેન સ્નેહૌષ્ણ્યાદ્વ્યપલીયતે ॥

શીતત્વાન્મધુરત્વાચ્ ચ ન પિત્તં સહ સર્પિષા ।
રૌક્ષ્યાત્ કષાયભાવાચ્ ચ સ્નિગ્ધો મધુર એવ ચ ॥

ન શ્લેષ્મા મધુના સાર્ધં દેહે પર્યવતિષ્ઠતે ।
આનૂપમાંસજા વાપિ વસા મજ્જાન એવ ચ ॥

તૈલવન્મારુતં ઘ્નન્તિ સ્નેહૌષ્ણ્યગુરુભાવતઃ ।
શાકાદવિષ્કિરાણાં ચ રસા મજ્જાન એવ ચ ॥

ઘૃતવદ્ ઘ્નન્તિ તે પિત્તં શીતમાધુર્યભાવતઃ ।
કષાયતિક્તકટુકં યચ્ ચ કિઞ્ચિદિહૌષધમ્ ॥

મધુરં તત્કફં હન્તિ ગુણાન્યત્વેન દેહિનામ્ ।
અથ નાત્યુપયુઞ્જીત પિપ્પલીં ક્ષારમ્ એવ ચ ॥

લવણં ચૈવ, બહ્વેતદ્ ભુક્તં દોષાય કલ્પતે ।
શ્લેષ્માણં ચ્યાવયિત્વા તુ નોત્સહેતાપકર્ષિતુમ્ ॥

પિપ્પલી પાકમધુરા તસ્માત્ તાં નાતિભક્ષયેત્ ।
અત્યાહૃતા પચેદ્દેહં તીક્ષ્ણોષ્ણકટુભાવતઃ ॥

ક્ષારં ચ લવણં ચૈવ ભોક્તું નેહેત કેવલમ્ ।
માત્રાવદુષ્ણં સ્નિગ્ધં ચ સાત્મ્યં સ્વાદુ ચ ભોજનમ્ ॥

અવિદાહિ ચ યત્ પાકે જીર્ણે તદુપયોજયેત્ ।
બલવર્ણકરં સ્નિગ્ધમુષ્ણં શ્લેષ્માનિલાપહમ્ ॥

વિદહ્યતે ન માત્રા ચ સાત્મ્યતાં ચ કરોત્યથ ।
સ્વાદુ પુષ્ટિકરં જન્તોરવિદાહિ પ્રસાદનમ્ ॥

નૃણામાયુષ્કરં ચૈવ જીર્ણે ભોજનમિષ્યતે ।
ન જલ્પન્ન હસંશ્ ચાપિ ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્ ॥

ભુઞ્જીતાભ્યાદૃતઃ સ્નિગ્ધં દેહે નિર્વર્તતે રસઃ ।
યથેહ વોદ્યતો વહ્નિઃ પ્રવર્તેત સુદારુણિ ॥

પચ્યમાને તથા ભુક્તે રસાદિરુપચીયતે ।
જીવયન્તિ પરં વર્ષા હેમન્તઃ પાયયત્ય્ અપિ ॥

ગ્રીષ્મઃ પચતિ ચાપ્ય્ એનં પરિણામ ઇવાપરઃ ।
ભૃશમૌષ્ણ્યાત્ કટુર્ગ્રીષ્મઃ સર્વધાતુવિશોષણઃ ॥

ધૈર્યસ્થૈર્યકરં શીતં, વર્ષામદ્યબ.... ।
।....... ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ॥ ।તૃતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥