ભેલસંહિતા · અધ્યાય 2.8

વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્ચૈવ સન્નિપાતાત્તથૈવ ચ ।
અપસ્મારા ભવન્તીહ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

યસ્સદા વાતલો જન્તુર્વાતલં ભજતે ઽ શનમ્ ।
વ્યાયામં સેવતે ચાપિ તસ્ય વાતઃ પ્રકુપ્યતિ ॥

સ વૃદ્ધ ઊર્ધ્વં હૃદયાદ્ ગૃહીત્વા ધમનીર્દશ ।
રુદ્ધ્વા ચેતોવહં માર્ગં સંજ્ઞાં ભ્રંશયતે તતઃ ॥

સ ભ્રષ્ટસંજ્ઞઃ પતતિ દન્તાન્કટકટાયતે ।
ઉત્ફાલયતિ નેત્રે ચ ભ્રુવૌ પ્રક્ષિપતે તથા ॥

સ ચેત્પ્રત્યાગતો બ્રૂયાત્ તમસઃ પરતો ગતઃ ।
પ્રતિભાતિ ચ મે કૃષ્ણા જગતી ખણ્ડશસ્ તથા ॥

તદોર્ધ્વમેવં હૃદયં વાયુર્વર્ચોપધાવતિ ।
ઇત્ય્ એતૈર્લક્ષણૈર્વિદ્યાદપસ્મારં તુ વાતજમ્ ॥

યસ્સદા પિત્તલો જન્તુઃ પિત્તલં ભજતે ઽ શનમ્ ।
અગ્ન્યાતપૌ સેવતે ચ તસ્ય પિત્તં પ્રવર્ધતે ॥

તદ્ વૃદ્ધમૂર્ધ્વં હૃદયાદ્ ગૃહીત્વા ધમનીર્દશ ।
રુદ્ધ્વા ચેતોવહં માર્ગં સંજ્ઞાં ભ્રંશયતે તતઃ ॥

સ ભ્રષ્ટસંજ્ઞઃ પતતિ દન્તાન્કટકટાયતે ।
ઉત્ફાલયતિ નેત્રે ચ ભ્રુવાવુત્ક્ષિપતે તથા ॥

સ ચેત્પ્રત્યાગતો બ્રૂયાત્ તમસઃ પરતો ગતઃ ।
પ્રતિભાતિ ચ મે શુક્લા જગતી ખણ્ડશસ્ તથા ॥

તદોર્ધ્વમેવં હૃદયં કફો વર્ચોપધાવતિ ।
ઇત્ય્ એતૈર્લક્ષણૈર્વિદ્યાદપસ્મારં કફાત્મકમ્ ॥

યસ્ ત્વ્ એતત્ સર્વમશ્નાતિ યથોક્તં દોષકોપનમ્ ।
સન્નિપાતાદપસ્મારં સર્વલિઙ્ગં સ ઋચ્છતિ ॥

એવં રસૈરિહાપથ્યૈર્વિવૃદ્ધેષ્વ્ અનિલાદિષુ ।
ના ઽ પસ્મારયતે પ્રાણી ન સત્વૈર્ ઉપહન્યતે ॥

યદા યદાભિવર્ધન્તે દોષાઃ પર્વસ્વિવોદધિઃ ।
તદા તદાપસ્મરતિ નૈષ ક્લિશ્યતિ સન્તતમ્ ॥

જ્વરસ્ય શોષગુલ્માનાં કાસિનામથ કુષ્ઠિનામ્ ।
પ્રમેહોન્માદિનાં ચૈવ તથાપસ્મારિણામ્ અપિ ॥

ઇત્ય્ અષ્ટૌ વૈ પ્રદિષ્ટાનિ નિદાનાનિ શરીરિણામ્ ।
વિમાનાનિ પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે અષ્ટમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ઇતિ ભેલસંહિતાયાં નિદાનસ્થાનં સમાપ્તમ્ ॥ ॥ વિમાનસ્થાનમ્ ॥ ।
।પ્રથમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો રસવિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।