ભેલસંહિતા · અધ્યાય 2.5

પિપ્પલીં કાકમાચીં ચ લિકુચં દધિસર્પિષા ।
વાતાયું પયસા સાર્ધં ગુડેન સહ મૂલકમ્ ॥

અન્યદેવંવિધં યચ્ ચ વિરુદ્ધં તત્સમશ્નતઃ ।
છર્દિં પ્રતિઘ્નતશ્ ચાપિ મિથ્યાસંસર્ગસેવનાત્ ॥

અનુલ્લિખ્ય વિદગ્ધં ચ વિદાહિ ચ સમશ્નતઃ ।
પથિ ચારાદ્વિરિક્તસ્ય શ્રાન્તસ્યોદકસેવનાત્ ॥

મત્સ્યાન્ પયશ્ ચ નિમ્બૂંશ્ ચ તથૈકધ્યં સમશ્નતઃ ।
જન્તોસ્સઞ્જાયતે કુષ્ઠં તદ્વિધાનાં ચ સેવનાત્ ॥

યસ્સદા શ્લેષ્મલો જન્તુઃ શ્લેષ્મલં ભજતે ઽ શનમ્ ।
સેવતે ચ દિવાસ્વપ્નં તસ્ય શ્લેષ્મા પ્રવર્ધતે ॥

સ વૃદ્ધો દૂષયત્યસ્ય માંસં ત્વગ્રુધિરં તથા ।
ઉત્સાદ્યતે ત્વગ્દોષેણ સ્વિદ્યતે તેન ચાપ્ય્ અથ ॥

તત્ર કુષ્ઠાનિ જાયન્તે દદ્રુ સિધ્માનિ વૈ પુનઃ ।
મણ્ડલાનિ ચ ચિત્રાણિ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

મણ્ડલાનિ ઘનાનીહ પિટકાભાનિ સર્વશઃ ।
સકણ્ડૂનિ વિસર્પીણિ દદ્રુકુષ્ઠાનિ નિર્દિશેત્ ॥

પ્રસ્રવન્તિ યદા તાનિ દોષોત્સન્નાનિ દેહિનઃ ।
તદાસ્ય કીલં કોષં ચ પિચ્છિલં સંસ્રવન્તિ ચ ॥

સંહતાનિ વિપાણ્ડૂનિ પઙ્કિલોષ્ઠચિતાનિ ચ ।
ત્વગુત્થાનિ તુ રૂક્સાણિ મણ્ડલાનિ તનૂન્ય્ અપિ ॥

સિધ્મકુષ્ઠાનિ જાનીયાત્ તથા તાનિ ભવન્તિ વૈ ।
પિચ્છિલં મધુવર્ણં ચ યદા દોષાઃ સ્રવન્તિ ચ ॥

મણ્ડલાનિ ચ શુક્લાનિ ઘનોત્સન્નાનિ સર્વશઃ ।
વિદ્યાન્મણ્ડલકુષ્ઠાનિ ચિરભેદીનિ દેહિનામ્ ॥

યદા તુ તાનિ ભિદ્યન્તે તદા શ્વેતં સ્રવન્તિ હિ ।
ઇતિ શ્લેષ્મસમુત્થાનિ ત્રીણિ કુષ્ઠાનિ નિર્દિશેત્ ॥

યસ્સદા વાતલો જન્તુર્વાતલં ભજતે ઽ શનમ્ ।
વાતાતપૌ સેવતે ચ તસ્ય વાતઃ પ્રવર્ધતે ॥

સ વૃદ્ધો દૂષયત્યસ્ય ત્વઙ્માંસરુધિરં તથા ।
ઉત્સાદ્યતે ત્વગ્દોષેણ સ્વિદ્યતે તેન ચાપ્ય્ અથ ॥

કપાલકુષ્ઠં તેનાસ્ય પ્રદુષ્ટે માંસશોણિતે ।
જન્તોર્વિવૃદ્ધવાતસ્ય તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

પરુષાણ્યરુણાભાનિ મણ્ડલાનિ સમાનિ ચ ।
વિદ્યાત્ કપાલકુષ્ઠાનિ ચિરભેદીનિ દેહિનામ્ ॥

યસ્સદા પિત્તલો જન્તુઃ પિત્તલં ભજતે ઽ શનમ્ ।
વાતાતપૌ સેવતે ચ તસ્ય પિત્તં પ્રકુપ્યતિ ॥

તદ્ વૃદ્ધં દૂષયત્યસ્ય ત્વઙ્માંસરુધિરં તદા ।
ઉત્સાદ્યતે ત્વગ્દોષેણ સ્વિદ્યતે તેન ચાપ્ય્ અથ ॥

તતઃ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે પ્રદુષ્ટે માંસશોણિતે ।
પિત્તસ્ય પરિકોપે વા તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

પક્વોદુમ્બરવર્ણાનિ મણ્ડલાનીહ યાનિ તુ ।
વિદ્યાદૌદુમ્બરાણ્યત્ર તાન્યસાધ્યાનિ દેહિનામ્ ॥

પ્રાપ્નુવન્તિ યદા ભેદં કુષ્ઠાન્ય્ ઔદુમ્બરાણિ ચ ।
મણ્ડલીકાનિ કુષ્ઠાનિ તદા તાનિ ભવન્તિ વૈ ॥

મણ્ડલાનિ ચ યાનીહ પુણ્ડરીકનિભાનિ વૈ ।
પુણ્ડરીકાણિ સાધ્યાનિ તાનિ વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥

પ્રાપ્નુવન્તિ યદા ભેદં પુણ્ડરીકાણિ યાનિ વૈ ।
ઋશ્યજિહ્વાનિ કુષ્ઠાનિ તદા તાનિ વિનિર્દિશેત્ ॥

નીલોત્પલસવર્ણાનિ મણ્ડલાનીહ રૂપતઃ ।
ઋશ્યજિહ્વાનિ કુષ્ઠાનિ તાન્યસાધ્યાનિ નિર્દિશેત્ ॥

પ્રાપ્નુવન્તિ યદા ભેદમૃશ્યજિહ્વાન્યશેષતઃ ।
કાકણાનીતિ મતિમાંસ્તદા તાનિ વિનિર્દિશેત્ ॥

કાકણન્તિકવર્ણાનિ મણ્ડલાનીહ યાનિ તુ ।
કાકણાનીતિ તાન્યાહુઃ પ્રત્યાખ્યેયાનિ દેહિનામ્ ॥

ઇતિ કુષ્ઠનિદાનં વૈ વ્યાખ્યાતમ્ અનુપૂર્વશઃ ।
તન્નિશમ્યેહ મતિમાન્ હિતજીર્ણાશનો ભવેત્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે નિદાને પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ષષ્ઠો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।