ભેલસંહિતા · અધ્યાય 2.4

વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્ચૈવ ક્ષતાદ્વાથ ક્ષયાદ્ અપિ ।
પઞ્ચ કાસા ભવન્તીહ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

યસ્સદા વાતલો જન્તુરસાત્મ્યં વૈ નિષેવતે ।
રૂક્ષમશ્નાતિ પિબતિ રૂક્ષં હિ બહુ ખાદતિ ॥

તસ્ય વાતઃ પ્રકુપિતો ગૃહીત્વા હૃદયં તતઃ ।
ઊર્ધ્વં સમ્પ્રાપ્ય ધમનીરથ કાસાય કલ્પતે ॥

ઉરઃશૂલં પાર્શ્વશૂલં પૃષ્ઠસ્તમ્ભશ્ચ જાયતે ।
આટોપ્યતે ઽ સ્યોદરં ચ શિરશ્ ચાસ્યાતિમન્થ્યતે ॥

ઉરો ઽ ભિઘાતાત્પાર્શ્વે ચ ગૃહ્યેતે ઇવ દેહિનઃ ।
કફઃ પ્રકાસમાનસ્ય સસંરમ્ભઃ પ્રવર્તતે ।

પ્રતતં કાસમાનસ્ય મૂત્રં વાતો રુણદ્ધિ હિ ।
ઇત્ય્ એભિર્ લક્ષણૈર્વિદ્યાદ્વાતકાસં શરીરિણામ્ ॥

યસ્સદા પિત્તલો જન્તુરસાત્મ્યં વૈ નિષેવતે ।
અમ્લમશ્નાતિ પિબતિ ખાદત્યાસ્વાદયત્ય્ અપિ ॥

તસ્ય પિત્તં પ્રકુપિતં ગૃહીત્વા હૃદયં તતઃ ।
ઊર્ધ્વં સમ્પ્રાપ્ય ધમનીસ્તતઃ કાસાય કલ્પતે ॥

ઉરો વિદહ્યતે ચાસ્ય તથૈવાપ્યભિતપ્યતે ।
સોષ્મનાસશ્ ચ ભવતિ દહ્યેતે ચાક્ષિણી તતઃ ॥

નિષ્ઠીવતિ સપિત્તં ચ રક્તં વા ના કદાચન ।
મુખં ભવતિ વા પીતં પિત્તકાસેન દેહિનઃ ॥

યસ્સદા શ્લેષ્મલો જન્તુઃ શ્લેષ્મલં ભજતે ઽ શનમ્ ।
પિબત્યશ્નાતિ મધુરં મધુરં વાપિ ખાદતિ ॥

અવ્યાયામ રતશ્ ચાપિ દિવાસ્વપ્નં ચ સેવતે ।
તસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકુપિતો ગૃહીત્વા હૃદયં તતઃ ॥

ઊર્ધ્વં સમ્પ્રાપ્ય ધમનીસ્તતઃ કાસાય કલ્પતે ।
ગ્રથિતં શ્લેષ્મણા કાસં નિષ્ઠીવતિ સપૂતિકમ્ ॥

દુષ્ટશ્લેષ્મપ્રતિશ્યાયઃ શ્લેષ્મકાસેન જાયતે ।
સાહસં કર્મ યઃ કૃત્વા વિક્ષતં ખેદયત્યુરઃ ॥

નિષ્ઠીવતિ સરક્તં ચ કાસે ક્ષતસમુદ્ભવે ।
સ્ત્રીષુ સક્તશ્ ચ યો જન્તુસ્ તસ્ય શુક્લપરિક્ષયાત્ ॥

લિઙ્ગં વાતાભિભૂતત્વાત્ સૂચીભિર્ ઇવ તુદ્યતે ।
સરક્તં કુરુતે મૂત્રં તથા શુક્લં ચ લોહિતમ્ ॥

સર્વ એતે સમુદ્દિષ્ટાઃ કાસા લક્ષણતો મયા ।
તાનવેક્ષ્ય ભિષગ્ બુદ્ધ્યા તતઃ કુર્યાચ્ ચિકિત્સિતમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે નિદાને ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ કુષ્ઠનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।