ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.28

યદ્ ભક્ષયતિ ભુઙ્ક્તે વા વિધિવચ્ ચાપિ માનવઃ ।
અન્યચ્ ચ કિઞ્ચિત્ પિબતિ તત્ સર્વં ષડ્રસાન્વિતમ્ ॥

પથ્યાપથ્યમ્ અબોધાર્યં, તસ્માદ્ ભોજ્યં શરીરિણામ્ ।
રસતો વીર્યતશ્ ચૈવ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અત ઉત્તરમ્ ॥

શાલયો મધુરાઃ સર્વે વિપાકે કટુકાઃ સ્મૃતાઃ ।
રક્તશાલિર્વરસ્ તેષામરૌક્ષ્યાલ્ લેખનો ન ચ ॥

દીર્ઘશૂકો મહા શાલિઃ સુગન્ધિઃ શાલિકામુખઃ ।
કૃષ્ણવ્રીહિઃ કાઞ્ચનકઃ લોપાર્ક્ષઃ શીતભીરુકઃ ॥

હાયનો લોધ્રશાલિશ્ ચ રક્તશાલિગુણાન્વિતઃ ।
પૂર્વપૂર્વો લઘુતરઃ પથ્યઃ કિંચ ભવત્યતઃ ॥

સુગન્ધકા ગન્ધવન્તો ગન્ધેન મદયન્ત્યથ ।
રૌક્ષ્યાચ્ ચ કલમં વિદ્યાદધિકં વૈ વિશેષતઃ ॥

કષાયસ્ ત્વ્ અધિકઃ કિંચિત્ ષષ્ટિકાઃ શાલિભિઃ સમાઃ ।
મહાદોષાઃ સુગુરવઃ પાટલાવ્રીહયસ્ તથા ॥

યવકા નિત્યમ્ અહિતાઃ કૃષ્ણવ્રીહિપ્રમોદકાઃ ।
વીર્યોષ્ણા મધુરાસ્તે વૈ સકષાયાશ્ ચ કીર્તિતાઃ ॥

બહૂરૂક્ષાઃ કષાયાશ્ ચ કોરદૂષાઃ સવારુણાઃ ।
પ્રસાધિકાઃ કં ગવશ્ ચ શ્યામાકાશ્ ચ સમા રસૈઃ ॥

ઉદ્દાલકાસ્ તુ સંખ્યા તાઃ કષાયા મધુરા રસે ।
ગ્રીષ્મે તુ સેવિતાસ્તે વૈ કોપયન્ત્ય્ આશુ મારુતાન્ ॥

યવાસ્ ત્વ્ અતિયવાશ્ ચૈવ ગોધૂમાશ્ ચ સમા રસે ।
મધુરાઃ સકષાયાશ્ ચ શ્લેષ્મલા લોહિતા નૃણામ્ ॥

અથ વેણુયવા નાતિકષાયા મધુરા રસે ।
કફં પિત્તં ચ મેદશ્ ચ કોપયન્ત્યતિસેવિતાઃ ॥

કૃષ્ણા મુદ્ગા મહામુદ્ગાઃ હરિતાશ્ચિરજીવિનઃ ।
મકુષ્ઠકાશ્ ચ તે ઽ પ્યુક્તાઃ કષાયા મધુરા રસે ॥

હરેણવો મસૂરાશ્ ચ સતીનાશ્ ચ તથાઢકી ।
કુલુત્થાશ્ ચ વિસેષેણ કષાયમધુરા રસે ॥

સર્વે તુ લવણક્ષારા દીપનીયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અવૃષ્યાશ્ ચ વિશેષેણ દુર્બલાનાં હિતા ન ચ ॥

શ્વદંષ્ટ્રા યાવનાલશ્ ચ દ્વૌ ક્ષારૌ શીતલૌ સ્મૃતૌ ।
શુક્લં વિનિહતસ્તૌ તુ દૃષ્ટિં ચાપિ શરીરિણામ્ ॥

નવનીતં તથામ્લં તુ ઘૃતં વૈ મધુરં સ્મૃતમ્ ।
સર્વં દુગ્ધમભિષ્યન્દિ ગવ્યં તેભ્યો વિશિષ્યતે ॥

વાજી ભવતિ દુગ્ધેન બલં ચાત્યુપજાયતે ।
સઞ્જીવનં સમ્ભવતિ સર્વં ક્ષીરમુદાહૃતમ્ ॥

રસે પાકે ચ મધુરં તૈલં સર્વં પ્રકીર્તીતમ્ ।
યસ્મિન્યસ્મિન્વિશેષસ્ તુ યો યસ્તસ્મિન્નિબોધ તમ્ ॥

તૈલમેરણ્ડબિલ્વાનામુષ્ણં વાતહરં સ્મૃતમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્તાન્યુષ્ણવીર્યાણિ ય દન્યચ્છીતમ્ એવ તત્ ॥

વિભીતકાનાં તૈલં તુ કષાયમધુરં રસે ।
કફપિત્તહરં પ્રોક્તં કેશ્યં ચૈવ શરીરિણામ્ ॥

અતઃ કરઞ્જબીજાનાં વિજ્ઞેયાનિ તથૈવ ચ ।
તૈલાનિ રસતો વિદ્યાત્ તિક્તાનિ મધુરાણિ ચ ॥

પિત્તશ્લેષ્મકરં તિક્તમિઙ્ગુદીતૈલમુચ્યતે ।
સકષાયં મધૂકાનાં કફપિત્તાનિલાપહમ્ ॥

કૌલકં મધુરસ્પર્શં રસતો ઽ થ વિપાકતઃ ।
યસ્મિન્યસ્મિન્વિશેષસ્ તુ યો યસ્તં મે નિબોધત ॥

પલાલજાતં છ્વાકમતીવ ગુરુ સમ્મતમ્ ।
મહાદોષમભિષ્યન્દિ સુખં બાહ્યોપઘાતકમ્ ॥

છત્રાકં ગોમયોદ્ભૂતં કષાયમધુરં રસે ।
કષાયં વેણુચ્છત્રાકં મારુતં કોપયેન્નૃણામ્ ॥

સર્વં તુ શાકં મધુરં રસતો ઽ થ વિપાકતઃ ।
યસ્મિન્યસ્મિન્વિશેષસ્ તુ યો યસ્તસ્મિન્નિબોધ તમ્ ॥

મારુતં કોપયેન્નૄણાં વિષ્ટમ્ભિત્વાદ્ અલાવુકમ્ ।
શ્લેષ્માણં વર્ધયેચ્ ચાપિ વિપાકેન બલીયસા ॥

કૂષ્માણ્ડં શ્લેષ્મલં વિદ્યાન્નવં શરદિ ભક્ષિતમ્ ।
તદલ્પદોષં ભવતિ પરિસંવત્સરોષિતમ્ ॥

કષાયમધુરં વિદ્યાત્ ખાદિરં ચાતિસારિ ચ ।
તિક્તં દીપનસંસૃષ્ટં નિર્દોષં તચ્છરીરિણામ્ ॥

કોશાતકી કરીરાણાં શતાવર્યાશ્ ચ તિક્તકમ્ ।
કષાયં નાલિકાયાશ્ ચ તિક્તઃ પુષ્કરવર્તકઃ ॥

વેત્રાગ્રં તિક્તકં નિમ્બં તિલશાકં ચ શીતિકા ।
કુરૂટિકા કુનટિકા તથા ગન્ધર્વહસ્તકઃ ॥

તથા નાડીકલાયશ્ ચ પઞ્ચાઙ્ગુલ્યસ્ તથૈવ ચ ।
એતાનિ વિદ્યાચ્છાકાનિ તિક્તાનિ રસપાકતઃ ॥

સ તીનશાકં મધુરમીષતિક્તોપસંહિતમ્ ।
કોવિદારસ્ય શાકં તુ પૂર્વેણૈવ સમં મતમ્ ॥

વાર્તાકીનાં ફલં તિક્તં કટુકેનોપસંહિતમ્ ।
ગ્રહણીં દીપયત્યેતચ્છલેષ્માણં વિનિહન્તિ ચ ॥

કઠિલ્લબકુલૌ ચૈવ મધુરૌ શુક્રશો ધનૌ ।
હતસ્તન્દ્રાં ચ વાતં ચ નિત્યમ્ એવ વિષૂચિકામ્ ॥

અલમ્બુસઃ સકટુકસ્તિક્તકો વાતકોપનઃ ।
ભિનત્તિ કફસઙ્ઘાતં વિષ્ટભ્યાથ વિપચ્યતે ॥

લાઙ્ગશાકં તુ મધુરં લવણેનોપસંહિતમ્ ।
કટુકં બહુદોષં ચ તથા પક્ષનિકાચનમ્ ॥

કટુકો દીપનીયશ્ ચ વિષહા સ્વસ્તિકો રસે ।
કષાયમધુરા ચિલ્લી ચુઞ્ચુર્મધુરશીતલઃ ॥

ભાર્ઙ્ગી માષશ્ ચ મધુરૌ રસતઃ પરિકીર્તિતૌ ।
મુદ્ગશાકં સતિક્તં તુ સક્ષારશ્ ચૈવ વાસ્તુકઃ ॥

નિષ્પાવશાકં મધુરં માષશાકં તથા સ્મૃતમ્ ।
ચન્દ્રાકશાકમમ્લં તુ કષાયસ્ તુ ગવેધુકઃ ॥

તુન્નકં પ્રપુનાટશ્ ચ જીવન્તી સુનિષણ્ણકમ્ ।
મધુરાણ્યલ્પદોષાણિ તથૈવ તુ કુટિઞ્જકઃ ॥

પિણ્ડાલુશાકં ચ નવં તુણ્ડિકેરફલાનિ ચ ।
મધુરાણ્યલ્પદોષાણિ સંસૃષ્ટકટુકાનિ ચ ॥

ઉપોદકા તુ મધુરા લવણેનોપસંહિતા ।
ઇત્ય્ એતન્નિર્દિશેચ્છાકં યદન્યદપિ તદ્વિધમ્ ॥

આજં ગવ્યમથૌરભ્રં વારાહં ચૈવ યત્સ્મૃતમ્ ।
હસ્તિમાંસં ચ મધુરમુષ્ટ્રં ગુરુ ચ નિર્દિશેત્ ॥

વિદ્યાદેવંગુણં ચૈવ સકષાયં ચ માહિષમ્ ।
ખડ્ગમાંસમભિષ્યન્દિ સસ્વાદુલવણં રસે ॥

કુતમાયુર્મયૂરશ્ચ ગોકર્ણો ગવયો ગુરુઃ ।
સૃમરશ્ચમરો ન્યઙ્કુર્મધુરા ગુરવશ્ ચ તે ॥

ઋશ્યશ્ ચ મૃગમાતા ચ તુઙ્ગશ્ ચ હરિણી મૃગઃ ।
પારાવત ॥ ઇતિ ભેલે અષ્ટાવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ઇતિ ભેલસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનં સમાપ્તમ્ ॥ નિદાનસ્થાનમ્ ॥ દ્વિતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥