ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.10

અથાહ તૈલાત્પિષ્ટાન્નાત્ કૃસરાત્ પાયસાદ્ અપિ ।
વિરુદ્ધાધ્યશનાદામાચ્છાલૂકાચ્છુષ્કશાકતઃ ॥

હ્રીશોકક્રોધકામેર્ષ્યા લોભોદ્વેગાદ્ભયાદ્ અપિ ।
અન્યસ્માદીદૃશાદ્વાપિ રાત્રૌ જાગરણેન વા ॥

જન્તોશ્શામ્યતિ કાયાગ્નિરથવા દુષ્ટશય્યયા ।
ઉદ્વેષ્ટ્યન્તે ઽ સ્ય ગાત્રાણિ કટિપૃષ્ઠં ચ દૂયતે ॥

જઙ્ઘે શૂલાયતશ્ ચાસ્ય જ્વરશ્ ચાસ્યોપજાયતે ।
શિરો ગુરુ ભવત્યસ્ય તથા નેત્રે શરીરિણઃ ॥

સોદ્ગારં સવિદાહં ચ કફપિત્તં પ્રસિચ્યતે ।
સ્તિમિતં ચાસ્ય હૃદયમાધ્માતમિવ ચોદરમ્ ॥

દૃતિઃ પૂર્ણં ઇવાનદ્ધઃ ક્ષુભ્યતે દોષસંચયાત્ ।
સંછર્દયતિ ચાભીક્ષ્ણં મૂર્છાં ચાપિ નિયચ્છતિ ॥

અપિ તૃષ્યત્યયં ગાઢમાસ્યં હ્યસ્યોપશુષ્યતિ ।
સ્વરભેદો ઽ સ્ય ભવતિ કણ્ઠશ્શુષ્ક ઇવોદ્ગતઃ ॥

મન્યે ચ પરિદહ્યેતે શ્રદ્ધા ચાસ્ય ન જાયતે ।
યદાસ્ય વાયુઃ પિત્તં ચ શ્લેષ્મા ચાપિ સમુદ્ગતઃ ॥

આમેન સંયુતશ્ ચૈવ સાવશેષઃ પ્રવર્તતે ।
સ ઉભાભ્યાં તથાભીક્ષ્ણં સ્રોતોભ્યામતિરેચિતઃ ॥

કફપિત્તે ક્ષયં પ્રાપ્તે વાતે હિ કિલ મૂર્ચ્છિતે ।
શુદ્ધકોષ્ઠે હૃતે દોષે શૂન્યકાયે ચ મારુતઃ ॥

એકસ્થાને ત્વનાસક્તો વિધાવતિ તતસ્તતઃ ।
વઙ્ક્ષણં હૃદયં નાભિવસ્તિમર્માણિ ચાવિશન્ ॥

સંજ્ઞાં હૃત્વૈવ કુરુતે મુહુર્મુહુરચેતનમ્ ।
ઇત્ય્ એતદ્રૂપમામસ્ય યથાવદુપલક્ષયેત્ ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ જીર્ણસ્યાન્નસ્ય લક્ષણમ્ ।
મધુરઃ પૂર્વમુદ્ગારો મધ્યે ચામ્લો યદા ભવેત્ ॥

પશ્ચાત્સકટુકશ્ ચાપિ નિર્વિદાહો ભવત્યથ ।
લાઘવં વીક્ષ્યતે કાયે વિશુદ્ધં વિશદં મુખમ્ ॥

પ્રગુણં કુરુતે વાતમૂર્ધ્વં વા યદિ વાપ્ય્ અધઃ ।
ભોક્તું શ્રાદ્ધા ભવત્યસ્ય રુજા ચાન્યોપશામ્યતિ ॥

ઇત્ય્ એભિર્ લક્ષણૈર્જીર્ણં વિદ્યાદન્નં શરીરિણામ્ ।
અજીર્ણં લઙ્ઘયેદ્ આમે પાચનીયસ્તતો ભવેત્ ॥

યવાગ્વાદિભિર્ આહારૈસ્સંસૃજેદ્વા તમુત્તરમ્ ।
શુણ્ઠીપ્રતિવિષામુસ્તાક્વાથઃ સ્યાદામપાચનઃ ॥

શુણ્ઠીનીરકધાન્યાકૈસ્તુલ્યૈઃ ક્વાથો રુચિપ્રદઃ ।
મુસ્તં હિઙ્ગુ ત્રિકટુકં પાઠા વત્સા હરીતકી ॥

ચૂર્ણઃ પ્રતિવિષા ચેતિ ચિત્રકશ્ ચામનાશનઃ ।
પિપ્પલીનાગરક્ષારસ્સુખોદકસમાયુતઃ ॥

સ્વેદનં કફવર્તિશ્ ચ શૂલેષુ સ્તિમિતેષુ ચ ।
અગારધૂમઃ પિપ્પલ્યો મદનં રાજસર્ષપાઃ ।
ગોમૂત્રપિષ્ટાસ્સગુડાઃ ફલવર્તિઃ પ્રશસ્યતે ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ઇતિ ભેલે દશમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ એકાદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતસ્સમશયનપરિઘનીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।