ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.8

માત્રાશી સ્યાદ્વિપક્વાશી દણ્ડપાણિર્મિતાધ્વગઃ ।
યથર્તુભોજનં કૃત્વા જન્તુર્ધૂમમિમં પિબેત્ ॥

કૈડર્યશ્શતપુષ્પા ચ તાલીસાગુરુગુગ્ગુલુ ।
પ્રિયઙ્ગવશ્ ચ ક્ષૌમં ચ સર્પિષા સ્નેહિતં પિબેત્ ॥

ભોજનેનેરિતો વાયુઃ કોષ્ઠાચ્છિરસિ તિષ્ઠતિ ।
પ્રસિધ્યતિ સ ધૂમેન કફશ્ ચાપૈતિ ચક્ષુષઃ ॥

તણ્ડુલાન્ પૃથુકાંશ્ ચાપિ સર્વાન્ પિષ્ટમયાંસ્તિલાન્ ।
ન ખાદેદ્ ભુક્તવાન્ જન્તુર્માત્રાં ખાદેદ્બુભુક્ષિતઃ ॥

અધ્વના ન શ્રમં ગચ્છેત્સર્વાન્વેગાન્ન ધારયેત્ ।
હિત્વાપિ સર્વકાર્યાણિ તથાસ્યાયુર્ન હીયતે ॥

વર્જયેદ્ વિષમં દુઃખમાસનં પાદલમ્બનમ્ ।
રક્ષેચ્છરીરં વાતેભ્યો નિત્યમ્ એવ દુરાસનાત્ ॥

અત્યાસનમતિસ્થાનમતિચઙ્ક્રમણાનિ ચ ।
અતિસ્વપ્નમશય્યાં ચ તથા ચાપ્ય્ અતિભાષણમ્ ॥

યચ્ ચ કિંચિદ્વિચેષ્ટાભિર્ અત્યર્થં કુરુતે નરઃ ।
સર્વમેતદનાયુષ્યં ભિષજઃ પરિચક્ષતે ॥

સમસ્થાનાસનગતિસ્સમશય્યાશનસ્તથા ।
સમજલ્પવિચેષ્ટશ્ ચ ચિરં જીવતિ માનવઃ ॥

નિવાતમ્ ઉપસેવેત સુખવાતં કદાચન ।
નિવાતમાયુષઃ પથ્યમારોગ્યાય ચ સર્વદા ॥

આતપે નાચરેત્કર્મ શિરસ્ત્રાણમૃતે તથા ।
નિદાઘવર્જં ચ સદા નાવશ્યા યે સમાચરેત્ ॥

શરદ્વસન્તપ્રાવૃટ્સુ કારયેચ્ ચાનુવાસનમ્ ।
રોગાશ્ ચ વસ્તિદાપ્યાઃ સ્યુર્યસ્ય નિત્યં ચ દાપયેત્ ॥

સ્વપ્નાન્તસન્ધ્યયોશ્ ચાપિ ન ખાદેન્ન ચ સંવિશેત્ ।
ન રાત્રૌ વિચરેદેકો નાગારં શૂન્યમાવિશેત્ ॥

ચતુષ્પથં પરિહરેત્પર્વતે ન ચિરં વસેત્ ।
રાત્રૌ ચ વૃક્ષમૂલાનિ પરદારાંતથૈવ ચ ॥

રાજાનિષ્ટં પ્રજાભઙ્ગં દાવાગ્નિં કલહં નૃણામ્ ।
મત્તોન્મત્તાંશ્ ચ સંલક્ષ્ય દૂરાદ્ એવ વિવર્જયેત્ ॥

વૈરિણો નોપસેવેત બાહુભ્યાં ન નદીં તરેત્ ।
હસ્ત્યશ્વગાશ્ ચ સર્પં ચ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

મધુમેહશ્ ચ શોષશ્ ચ તૃષ્ણા વાતાદ્યુપદ્રુતિઃ ।
મદ્યપાનાત્ તુ ન ભવેત્તસ્માત્ તદ્વિધિવત્પિબેત્ ॥

આક્વાથિતજલં માસાંશ્ ચતુરો માત્રયા પિબેત્ ।
શ્રાવણપ્રભૃતીનેવ શેષાનષ્ટ યથાસુખમ્ ॥

અભુક્ત્વામલકં ખાદેદ્ ભુક્ત્વા ચાપિ હરીતકીમ્ ।
પરિણામે ચ ભક્તસ્ય ખાદેચ્ ચાપિ વિભીતકમ્ ॥

કષાયભાવાચ્છલેષ્માણમમ્લભાવાચ્ ચ મારુતમ્ ।
પિત્તં મધુરભાવાચ્ ચ સમ્યગામલકં જયેત્ ॥

ઉષ્ણભાવાત્ક્ષણાદેતિ પિત્તં ચાશયમૂર્ચ્છિતમ્ ।
સમ્યઙ્નયત્યતઃ ખાદેદભયાં ભુક્તવાન્ નરઃ ॥

આહારપરિણામસ્ તુ પિત્તશ્લેષ્મવિવર્ધકઃ ।
તસ્માત્ સામ્યં તયોર્ ઇચ્છન્નાદદીત વિભીતકમ્ ॥

કાલ્યં વિધિં વૈ કૃત્વા ચ સ્નાયાદૃતુસુખૈર્જલૈઃ ।
સુસ્થશ્શુચિસમાચારઃ સદાચારપદે સ્થિતઃ ॥

મૂત્રમપ્સુ ન કુર્વીત પુરીષં ચ કદાચન ।
ન નિષ્ઠીવેત્તથા પ્રાજ્ઞો રક્ષઞ્જીવિતમાત્મનઃ ॥

ન હરેદ્વિષમં ગ્રીવાં ન વાપિ વિષમં ક્ષુયાત્ ।
ઋજ્વાસીનો નરઃ ખાદ્યમાદદીત વિચક્ષણઃ ॥

માતરં પિતરં ભાર્યામાચાર્યં વાનુપાલયેત્ ।
અભિવાદનયોગાચ્ ચ વર્ધયેદ્ આયુરાત્મનઃ ॥

રાજાપથ્યચરા યે વૈ યે ચ તદ્દ્રોહિણો નરાઃ ।
વિધર્મિણશ્ ચાનૃતાશ્ ચ ન તૈરેકીભવેત્ક્વચિત્ ॥

એતદપ્યાહુરારોગ્યં ધન્યં પૂજ્યં યશસ્કરમ્ ।
સદ્ભિર્ આચરિતં પૂર્વં વૃત્તમાત્રેયસમ્મતમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે અષ્ટમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ નવમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતશ્ ચતુષ્પાદભિષગ્જિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।