ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.6

ન વેગાન્ધારયેદ્ ધીરઃ પ્રાપ્તાન્મૂત્રપુરીષયોઃ ।
ન વાતસ્ય ન પિત્તસ્ય ન શુક્લસ્ય કફસ્ય ચ ॥

ઉદ્ગારચ્છર્દિજૃમ્ભાણાં તથા ચ ક્ષવથોરપિ ।
ન બાષ્પસ્ય ન નિદ્રાદેઃ પ્રાપ્તં વેગં વિધારયેત્ ॥

રોગસઞ્જનકા હ્યેતે હિંસ્યુરાયુર્વિધારિતાઃ ।
એતાનેવ પ્રકુર્યુશ્ ચ તથા ઽ પ્રાપ્તાસ્સમીરિતાઃ ॥

વાતમૂત્રપુરીષાણાં ધારણાદનિલાદયઃ ।
કુપ્યન્તિ રેતસશ્ ચાપિ શર્કરા સાશ્મરી તથા ॥

ત્વગ્દોષો વા જ્વરો વા સ્યાત્ ગાત્રે શોફાદિ વા પુનઃ ।
છર્દિપિત્તકફાનાં તુ ધારણેન સમીરણાત્ ॥

જૃમ્ભાદિધારણાદાન્ધ્યં તિમિરં બાષ્પધારણાત્ ।
ક્ષવથૂદ્ગારનિદ્રાદેઃ ધારણાત્સ્યાચ્છિરોરુજા ॥

તસ્માન્મૂત્રપુરીષં વૈ વિસૃજેત્કાલ્યમુત્થિતઃ ।
ઉક્તા હ્ય્ અધારણીયાસ્ તુ ધારણીયાન્નિબોધત ॥

લોભમોહભિયાં તૃષ્ણાચિન્તયોર્ મદમાનયોઃ ।
શૌર્યસ્ય ચ તથા વિદ્વાન્ પ્રાપ્તં વેગં વિધારયેત્ ॥

એતદ્ધારયતો હ્ય્ અસ્ય બલમાયુશ્ ચ વર્ધતે ।
ઉદઙ્મુખશ્શુચૌ દેશે પ્રાઙ્મુખશ્ ચા ઽ વકુણ્ઠિતઃ ॥

આવશ્યકમુપાસીત કૃતે ચાદ્ભિર્ ઉપસ્પૃશેત્ ।
કૃતશૌચસ્તતો જન્તુર્ભક્ષયેદ્ દન્તધાવનમ્ ॥

ધવં પલાશw ન્યગ્રોધw નક્તમાલમથાપિ વા ॥ શિરીષં કરવીરં ચ જાતિવૃક્ષમથાર્જુનમ્ ॥

એતેષાં દન્તધવનં શ્રેષ્ઠમાહ પુનર્વસુઃ ।
આપાટ્ય વિદલીકૃત્ય દન્તમાંસમબાધયન્ ॥

તદસ્ય શોધયેદ્ વક્ત્રં પિત્તસ્ય ચ કફસ્ય ચ ।
શમનં વાતરક્તાદેઃ કુરુતે દન્તધાવનમ્ ॥

મુસ્તકલ્કં સત્રિફલં મધુ તૈલં સુખોદકમ્ ।
પ્રત્યેકં કબલગ્રાહં ધારયેદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

વાતપિત્તકફા દુષ્ટાઃ શામ્યન્તિ કબલગ્રહાત્ ।
માધૂકં ચોપદેહઘ્નં સ્વરરક્તપ્રસાદનમ્ ॥

તૈલં દન્ત્યં સુરભિકૃત્તદભિષ્યન્દનાશનમ્ ।
ક્ષતં સંરોહયેદ્ વક્ત્રં શીર્યમાણં નિયચ્છતિ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં મતો ઽ ભ્યઙ્ગો ગુરુદોષવિમોક્ષણઃ ।
ત્વગ્દોષશમનો બલ્યો વાતરક્તપ્રસાદનઃ ॥

ગ્રામ્યધર્માતિગત્યા ચ રથાશ્વગજપાતનાત્ ।
દણ્ડમુષ્ટિહતાનાં ચ રુજાશ્રમવિનાશનઃ ॥

ત્વચઃ પ્રસાદનો અભ્યઙ્ગઃ શામ્યત્યુત્સાદનાત્ક્લમઃ ।
પ્રહર્ષં કુરુતે સ્થૈર્યં મલઘ્નં ચાવસેચનમ્ ॥

વિલેપનં હ્લાદયતિ કણ્ડૂં હન્તિ પ્રસાદનમ્ ।
શિશિરં હ્યઞ્જનં દૃષ્ટેઃ તિમિરં ચ પ્રણશ્યતિ ॥

તનૂરુહેન્દ્રિયબલં નસ્યતૈલાદુપાગતાત્ ।
સ્વરરક્તપ્રસાદશ્ ચ નશ્યન્તિ પલિતાનિ ચ ॥

સ્વક્તઃ સૂત્સાદિતશ્ ચૈવ પ્રઘૃષ્ટશ્ ચ યથાબલમ્ ।
યથર્તુવારિણા સ્નાતસ્ ત્વ્ અનુલિપ્તસ્તતઃ પરમ્ ॥

પ્રસાધિતોત્તમાઙ્ગશ્ ચ તતો નસ્યં પ્રદાપયેત્ ।
તતસ્સંશુદ્ધદોષસ્ય ધૂમમસ્ય પ્રકલ્પયેત્ ॥

કુટન્નટૈલાહ્રીબેરં ધ્યામકાગરુચન્દનમ્ ।
કાલાનુસાર્યાં નલદં પૃથ્વીકામ્ અથ ગુગ્ગુલમ્ ॥

તાલીસં પદ્મકં મુસ્તં પ્રિયંગું સહરેણુકામ્ ।
હરિદ્રાં ચ સુગન્ધાં ચ સરલાં દેવદારુ ચ ॥

શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસં ચોરકં ચેતિ સંહરેત્ ।
વક્ત્રં ચ સર્પિષાક્તં સ્યાદ્ ધૂમમેતં તતઃ પિબેત્ ॥

અષ્ટાંગુલપ્રમાણા વાપ્ય્ અથવા દ્વાદશાંગુલા ।
ષડંગુલપ્રમાણા વા ધૂમવર્તિઃ પ્રશસ્યતે ॥

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં ગજદન્તસ્ય વા પુનઃ ।
વૃક્ષસારમયં વાપિ ધૂમનેત્રં પ્રશસ્યતે ॥

ચતુર્વા પઞ્ચકૃત્વો વા ધૂમં સ્રોતસ્યવાચરેત્ ।
વાતાનુલોમનં કુર્યાચ્ છ્લેષ્માણં ચાપકર્ષતિ ।
બલં દદાતિ દૃષ્ટેશ્ ચ સમ્યગ્ધૂમો નિષેવિતઃ ॥

અષ્ટૌ ધૂમસ્ય કાલાઃ સ્યુર્ યેષામ્ અન્તે પ્રશસ્યતે ।
ઉત્થિતસ્યૈવ શયનાદ્ દન્તપ્રક્ષાલને કૃતે ॥

જલક્રીડાનિવૃત્તસ્ય તથા ભુક્તવતો ઽ શનમ્ ।
ક્ષુતોચ્ચારવ્યવાયાન્તે ભુક્તવાન્તવતસ્ તથા ॥

ગુણાંશ્ ચૈકૈકશસ્ તેષાં ધૂમપાનકૃતાન્ શૃણુ ।
તત્ર શય્યોત્થિતસ્યૈવ વક્ષ્યામ્યથ યથાક્રમમ્ ॥

હન્ત્યુત્સન્નં કફં જન્તોષ્ષડિન્દ્રિયવિબોધનઃ ।
પ્રતિબુદ્ધસ્ય ચેદ્ધૂમો મારુતસ્યાનુલોમનઃ ॥

દન્તપ્રક્ષાલનાદૂર્ધ્વં રોગાન્સમ્યગ્વ્યપોહતિ ।
ચ્યુતશ્લેષ્માપનયનઃ સુગન્ધિવિશદાસ્યકૃત્ ॥

દન્તમાંસક્ષયકૃતવ્યાધયો વદનેષુ યે ।
દોષાઃ કાસપ્રભૃતયસ્તાંશ્ ચ ધૂમો વ્યપોહતિ ॥

શિરોગતા યાશ્ ચ રુજાઃ સલિલક્રીડનોદ્ભવાઃ ।
કર્ણશૂલં પ્રતિશ્યાયં ચાશુ ધૂમો વ્યપોહતિ ॥

વાતપિત્તકફાન્ ધૂમઃ શમયેદ્ ભોજનોદ્ગતાન્ ।
શિરોવિશુદ્ધિં કુરુતે ભુક્તં ચ સ્થાપયત્ય્ અપિ ॥

ધમનિપ્રતિપન્નસ્ તુ વાયુઃ ક્ષવથુનેરિતઃ ।
વ્યાપ્નોતિ સર્વસ્રોતાંસિ સ ધૂમેનાનુલોમ્યતે ॥

વર્ચઃકર્મોદ્ધતો વાયુર્ગલમૂર્ધશિરોગતઃ ।
પ્રાણાનાધ્માપયતિ વા સ ધૂમેનાનુલોમ્યતે ॥

શુક્લસ્રોતોગતો વાયુરૂર્ધ્વમ્ એવ પ્રપદ્યતે ।
સ ઘોરાન્ હિ સૃજેદ્રોગાંસ્તં ધૂમેનાનુલોમયેત્ ॥

રોગાધિપતયે છર્દ્યા સ્થાનેભ્યો ઽ ભિસ્ અમીરિતાઃ ।
અનારોગ્યાય કલ્પન્તે તેષાં ધૂમઃ પ્રશસ્યતે ॥

હૃતેષુ દોષેષ્વ્ અનિલઃ શૂન્યસ્થાનાનિ સંચરન્ ।
સમ્મૂર્ચ્છતિ શિરો ગત્વા તં ધૂમેનાનુલોમયેત્ ॥

પૂર્વં પીતોદકો ભુક્ત્વા લભતે કૃશતાં નરઃ ।
મધ્યે ભક્તસ્ય પિબતો ભોજનં નાપકૃષ્યતે ॥

ભુક્તવાનથ પાનીયં પશ્ચાદ્ અનુપિબેચ્ ચ યઃ ।
તદાપ્યાનુગતં ભુક્તં સમત્વાયોપપદ્યતે ॥

અગ્નૌ પ્રતાપયેત્ પાણી સ્યાતાં યાવત્ તુ નિર્જલૌ ।
તતઃ પદશતં ગચ્છેદ્ભક્તં હ્યેવં પ્રયાત્યધઃ ॥

ન રાત્રૌ દધિ ભુઞ્જીત નાઘૃતં નાપ્ય્ અમાક્ષિકમ્ ।
કુષ્ઠૌ પતેપિ વાંછં કિં કણ્ઠરોગાચ્ ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

તોયક્ષિપ્તં સ્પૃશેન્નાન્નં ન ચ પર્યુષિતાશનઃ ।
ન ચાજીર્ણાશનો જન્તુર્જિઘાંસુર્વ્યાધિસંભવમ્ ॥

સોપાનત્કસ્ તથા દણ્ડી છત્રેણ વ્યજનેન ચ ।
આબાધાન્ વર્જયેત્સર્વાન્વિચરેદાપરિશ્રમાત્ ॥

તપસ્વિનઃ પિતૄન્દેવાન્બ્રાહ્મણાંશ્ ચ સમાહિતઃ ।
અર્ચયન્વિધિવન્નિત્યં જીવેદ્વર્ષશતં નરઃ ॥

વાતો હિ શૂલં વિહતઃ કરોતિ મૂત્રપ્રદોષં જનયેચ્ ચ મૂત્રમ્ ।
કાસઃ પ્રતિશ્યાયમથો ક્ષયં ચ શ્વાસં ચ કુર્યાદ્ વિહતે તુ વેગે ॥

પુરીષમાનાહમતીવ કુર્યાદ્ રેતો ઽ વરોધઃ કુરુતે ઽ થ ષાણ્ડ્યમ્ ।
તસ્માદ્ ધિ વેગં ન વિધારયેત નરો ય ઇચ્છેદિહ દીર્ઘમાયુઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ષષ્ઠો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ સપ્તમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાત ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।