ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.5

અથાશિતેન પીતેન ખાદિતેન ચ યુક્તિતઃ ।
બલમાપ્યાયતે જન્તોઃ સદ્યો વહ્નિરિવેન્ધનૈઃ ॥

તેનૈવાત્યાદૃતેનેહ ભોજનેન શરીરજાઃ ।
વ્યાધયસ્સંપ્રવર્ધન્તે કાયાગ્નાવપિ દૂષિતે ॥

દ્વિવિધં તુ ભિષગ્વિદ્યાદાહારસ્યૈવ લાઘવમ્ ।
દ્વિવિધં ગૌરવં ભુક્તે પ્રોચ્યમાનં નિબોધત ॥

માત્રાલઘુસ્સ્યાદાહારઃ કશ્ચિદ્દ્રવ્યલઘુઃ સ્મૃતઃ ।
માત્રાગુરુસ્ તથૈવ સ્યાદ્ દ્રવ્યતશ્ ચ તથા ગુરુઃ ॥

પુરાણશાલયો મુદ્ગાઃ શશતિત્તિરિલાવુકાઃ ।
એવંપ્રકારં યચ્ચાન્યત્ તદ્દ્રવ્યં લઘુ સંસ્મૃતમ્ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં દધિ પિષ્ટં તિલાહ્વયમ્ ।
એવંપ્રકારં યચ્ચાન્યત્તદ્દ્રવ્યં ગુર્વિતિ સ્મૃતમ્ ॥

તત્ર યો માત્રયા ભુઙ્ક્તે દ્રવ્યં ગુર્વપિ માનવઃ ।
આહારં તસ્ય પશ્યન્તિ લઘુમ્ એવ ચિકિત્સકાઃ ॥

શાલ્યાદીન્ય્ અપિ યો ઽ ત્યર્થમશ્નાતિ સુલઘૂન્ય્ અપિ ।
આહારસ્સ તથારૂપો વ્યક્તં સમ્પદ્યતે ગુરુઃ ॥

દ્રવ્યસ્ય લઘુનો યુક્ત્યા સૌહિત્ય્ અં યો ઽ ધિગચ્છતિ ।
એકાન્તપથ્યં તં વિદ્યાદાહારં કુશલો લઘુમ્ ॥

યદિ યુક્ત્યાપિ સૌહિત્યં દ્રવ્યસ્યાલઘુનો વ્રજેત્ ।
તથાવિધમિહાહારં ગુરુમ્ એવ બ્રવીમ્યહમ્ ॥

તસ્માત્ ત્રિભાગસસૌહિત્યમ્ અર્ધસૌહિત્યમ્ એવ વા ।
આહારં લઘુમન્વિચ્છેત્ ગુરૂણાં સેવિતં સદા ॥

લઘુ વાપિ સમાસાદ્ય દ્રવ્યં યો હ્ય્ અતિસેવતે ।
તલ્લઘ્વપ્યતિસંયુક્તં કોષ્ઠે સમ્પદ્યતે ગુરુ ॥

ગુરુલાઘવવિદ્વૈદ્યો નરાણાં વર્ધયત્ય્ અસૂન્ ।
તસ્માદ્ એવં વિજાનીયાદ્દ્રવ્યાણાં ગુરુલાઘવમ્ ॥

એવમ્ એવ ચ ભોજ્યેન પથ્યેનાપ્યાયતે નરઃ ।
હીયતે ચાપ્ય્ અપથ્યેન પ્રદુષ્ટૈર્મારુતાદિભિઃ ॥

સ્વસ્થસ્યાન્નેન વર્ધન્તે ધાતવઃ શોણિતાદયઃ ।
વ્યાધિતસ્યાપિ દોષાય ભોજ્યં પરિણમત્ય્ અથ ॥

યથા હ્ય્ અકાલવૃષ્ટ્યા ચ ભૂમૌ બીજં વિપદ્યતે ।
વર્ધતે કાલવૃષ્ટ્યા ચ દેહિનો ઽ પિ તથા રસૈઃ ॥

યશ્ ચ નિત્યમ્ ઉદારઃ સ્યાત્ સુખનિશ્ચલમાનસઃ ।
લઘુપાનરતઃ સાત્મ્યે ઽ પિ યથાગસિ દૂરગઃ ॥

સ્નાતો ઽ નુલિપ્તઃ સ્રગ્વી સ્યાદ્ધૌતદન્તસ્સ્વલંકૃતઃ ।
ધર્મસ્સત્યમહિંસા ચ પ્રાયો હ્યન્નં સમાશ્રિતમ્ ॥

વમયેચ્છલેષ્મરોગાંશ્ ચ પૈત્તિકાંશ્ ચ વિરેચયેત્ ।
નિરૂહયેદ્ વાતરોગાન્ રક્તજાંશ્ ચાવસેચયેત્ ॥

રક્તશાલીન્ સમુદ્ગાન્ વા ષષ્ટિકાનથવા પુનઃ ।
સુસ્વિન્નાન્માત્રયાશ્નીયાત્ ઘૃતસૈન્ધવસંયુતાન્ ॥

ઈષત્પિપ્પલિકં યૂષમીષચ્ ચ મધુનાન્વિતમ્ ।
ઈષત્સલવણં ચાપિ પયશ્ ચાર્ધકૃતં પિબેત્ ॥

વિષ્કિરાન્પ્રતુદાંશ્ ચાજાન્ જાઙ્ગલાંશ્ ચ મૃગદ્વિજાન્ ।
યચ્ ચાન્યત્કટુકં પાકે ભોજ્યં તન્ નિત્યમ્ આચરેત્ ॥

પાદાભ્યાં ન ચરેત્કૃષ્ટે વિષમે કણ્ટકેષુ ચ ।
ગહનં પરદારાંશ્ ચ નદીઃ પૂર્ણાશ્ ચ ન વ્રજેત્ ॥

કલહં ચાપિ કોપં ચ રાત્રિચર્યાં વિવર્જયેત્ ।
ગજસ્ય ન સ્યાદાસન્નઃ તોયાર્દ્રસ્ય ચ વાજિનઃ ॥

જનવાદાંશ્ ચ શૌણ્ડાંશ્ ચ દ્વિષતશ્ ચાપિ માનવાન્ ।
મ્લેચ્છાન્નિકૃતિબુદ્ધીંશ્ ચ ન સેવેત કદાચન ॥

સર્વાન્ સરીસૃપાંશ્ ચૈવ ક્ષુદ્રપાદાંશ્ ચ ન સ્પૃશેત્ ।
મહિષાન્ ગવયાન્ ખડ્ગાન્ વ્યાઘ્રાન્ સિંહાંશ્ ચ વર્જયેત્ ॥

નારોહેત્પાદપાન્ વેશ્મ ન ધાવેદ્વર્ષદુર્જલે ।
ન ગવાં પ્રતિલોમં ચ ન મધ્યે નાગ્રતો વ્રજેત્ ॥

સદ્યઃ પ્રવૃષ્ટૌ નારોહેદ્ધિમવન્તં ચ પર્વતમ્ ।
ઘૃતમુષ્ણામ્બુ ચ ભજેદેતદારોગ્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ષષ્ઠો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથ ન વેગાન્ધારણીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।