ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.4

પિપ્પલ્યો દીપ્યકશ્ ચૈવ તથા મૂષિકકર્ણિકાઃ ।
બિલ્વસ્ય પલ્લવાઃ શ્વેતા હરિદ્રા મધુકં તથા ॥

એતે કુષ્ઠં પ્રતિઘ્નન્તિ યુક્તાઃ પાનપ્રલેપનૈઃ ।
ગવાં પિત્તં શુનઃ પિત્તમલાવૂં કટુકાં તથા ॥

નિમ્બં નતં શર્કરાં ચ દદ્યાત્ તદ્વત્ પ્રલેપનમ્ ।
યાતુણ્ડમણ્ડલીદ્વીપાત્ મૂલાન્યેડગજસ્ય ચ ॥

સુરાદનીં સુગન્ધાં ચ દદ્યાત્ તદ્વત્ પ્રલેપનમ્ ।
સુવર્ણપુષ્પીં કટુકાં શ્યામાં તેજોવતીં તથા ॥

ત્રિવૃત્સઞ્જાતકં ચૈવ કુષ્ઠે સંશોધનં વિદુઃ ।
આરગ્વધં ચ ભાર્ગીં ચ સાશ્વગન્ધાં ગવાદનીમ્ ॥

શ્વેતાં જ્યોતિષ્મતીં ચૈવ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ ।
ગવાં પિત્તેન તચ્ચૂર્ણં સપ્તકૃત્વઃ સુભાવિતમ્ ॥

યોજ્યં સર્ષપતૈલેન સૈન્ધવેન ચ યુક્તિતઃ ।
એતદ્વૈ હૃતદોષસ્ય મિતદધ્યન્નભોજિનઃ ॥

તનુલેપનમુદ્દિષ્ટં કૃમિકુષ્ઠવિનાશનમ્ ।
ગવેધુકમકુષ્ઠૌ ચ ખદિરક્વાથપાચિતૌ ॥

તાવપ્યુભૌ પ્રયુઞ્જીત કુષ્ઠિનાં કુષ્ઠશાન્તયે ।
અથ કણ્ડૂઘ્નવૃક્ષાણાં રસાઃ સ્યુઃ કુષ્ઠિનાં હિતાઃ ॥

પ્રલેપપરિષેકેષુ ખદિરસ્ તુ પ્રશસ્યતે ।
ખદિરોદક પાયી સ્યાત્ ખદિરોદકભોજનઃ ॥

ભૂયિષ્ઠમુદકાર્થે ચ કુર્વીત ખદિરોદરમ્ ।
સારવન્તૌ મહાવૃક્ષૌ ધવરોહિત કાવુભૌ ॥

શિંશુપા ચાશ્વકર્ણશ્ ચ ખદિરો બિલ્વમાશ્રિતઃ ।
કદલીમુષ્કકૌ હિંસ્રા ભદ્રોદુમ્બરિકાફલમ્ ॥

એતૈરપ્યુષિતં કુષ્ઠે ગોમૂત્રં પરિષેચનમ્ ।
સાલાશ્વકર્ણનિર્યાસો નિર્યાસઃ કુલિશસ્ય ચ ॥

એતે કુષ્ઠનિમિત્તાનાં વ્રણાનાં સ્યુઃ પ્રપીડકાઃ ।
પુણ્ડરીકસ્ય વક્ષ્યામિ ક્રિયાં રોગવિનાશિનીમ્ ॥

આવર્તાં શાલ્મલીમૂલં મલયૂકાં સુધાં વરીમ્ ।
ભદ્રોદુમ્બરિકામૂલં ફલાન્યાવલ્ગુજાનિ ચ ॥

રાત્રૌ યન્ત્રેણ નિષ્પીડ્ય દન્તિચિત્રકમ્ એવ ચ ।
પાઠાં હરિદ્રે ચ તથા ગવાં મૂત્રેણ યોજયેત્ ॥

અષ્ટભાગાવશિષ્ટં તત્સાધિતં સુપરિષ્કૃતમ્ ।
પિબેત્કાલ્યં સમુત્થાય શ્વિત્રી શીતોદકં પિબેત્ ॥

સર્વતઃ પરિરક્ષેત્ તુ સ્થાપયેચ્ચૈનમાતપે ।
ભૈષજ્યપીડિતા દોષાસ્ ત્વ્ અચમસ્યાનુસંશ્રિતાઃ ॥

મણ્ડલેષુ તપસ્ફોટં જનયન્ત્યર્કરશ્મિભિઃ ।
સ્ફોટેષ્વ્ અથ તુ જાતેષુ છાયાયામ્ ઉપવેશયેત્ ॥

શીતાભિર્ અદ્ભિઃ પ્રક્ષાલ્ય ભોજયેદ્ રસભોજનમ્ ।
સંક્ષુભ્યન્તે ઽ થ વૈ તોયપરિપૂર્ણા ઇવામ્બુદાઃ ॥

સૂચ્યગ્રેણાથ તીક્ષ્ણેન વ્યથયેત્કણ્ટકેન વા ।
ચન્દનસ્ય ચ યત્સારં બદરાત્ ખદિરસ્ય ચ ॥

એતૈઃ પાનીયપિષ્ટૈસ્ તુ સર્પિઃક્ષૌદ્રસમન્વિતૈઃ ।
પત્રેષુ પુષ્કરિણ્યાસ્ તુ સંવિષ્ટસ્યાથ દેહિનઃ ॥

તતસ્ ત્વ્ આલેપયેત્સ્ફોટાન્ શીતોદકપરિપ્લુતાન્ ।
ક્ષીરિણાં ચાપિ વૃક્ષાણાં ત્વચસ્સંક્ષોદયેદ્ ભિષક્ ॥

તૈઃ કષાયેઇશ્ ચ કલ્કૈશ્ ચ સિઞ્ચયેલ્ લેપયેચ્ ચ તમ્ ।
ખર્જૂરસ્ય ચ બીજાનિ શઙ્ખનાભિઃ ચ દાપયેત્ ॥

અઞ્જનં તગરં પત્રં ગૈરિકં નીલમુત્પલમ્ ।
એષાં સૂક્ષ્મેણ ચૂર્ણેન સ્રવન્તમવચૂર્ણયેત્ ॥

શકૃદ્દ્રાક્ષાક્ષૌદ્રયુક્તો દાતવ્યઃ પરિપોટને ।
આહારોત્સાદનાભ્યઙ્ગં પૂર્વેણ વિધિના ભિષક્ ॥

કારયેત્કુષ્ઠિનામેવં તતઃ સમ્પદ્યતે સુખી ।
ન ચ વ્યાધિમુપેક્ષેત શરીરં પતિતં બુધઃ ।
ત્વરેત શમને તસ્ય પ્રદીપ્તસ્યેવ વેશ્મનઃ ॥

યથા હ્યેકાન્તતો વૃક્ષો વર્ધતે સુખતશ્શનૈઃ ।
તથા શરીરમાસાદ્ય રોગો વર્ધત એવ તુ ॥

તસ્માદ્ રક્ષન્મહાવેગાદક્ષીણસ્યૈવ દેહિનઃ ।
પ્રાગેવોપચયાદ્રોગાન્હન્યાદ્વૈદ્યો વિચક્ષણઃ ॥

ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચાવપીડઃ પક્ષાન્માસાદ્વમેત્તથા ।
રેચયેદ્ અયને પૂર્ણે સિરામોક્ષો વિધીયતે ॥

શ્યામાકાશ્ ચ મકુષ્ઠાનિ ચણકાઃ કુષ્ઠિનાં હિતાઃ ।
એવં હિ વર્તમાનાનાં કુષ્ઠં પ્રશમમેતિ વૈ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાત્યાશિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।