ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.26

અથાષ્ટાવુદરાણીહ મૂત્રાઘાતાંશ્ ચ નિર્દિશેત્ ।
ષટ્ કાચાંલ્લિઙ્ગનાશાંશ્ ચ જાનીયાત્ તિમિરાણિ ચ ॥

હિક્કાશ્વાસાંશ્ ચ કાસાંશ્ ચ ખાલિત્ય્ અં પલિતાનિ ચ ।
શિરોરોગાર્બુદાન્ ગુલ્માન્ છર્દીનથ ભગન્દરાન્ ॥

ઉન્માદાન્મુખરોગાંશ્ ચ સ્થાનાન્યનશનસ્ય ચ ।
ગ્રન્થીંશ્ ચ પઞ્ચ પઞ્ચૈવ કુષ્ઠાન્યષ્ટૌ વિનિર્દિશેત્ ॥

હૃદ્રોગાન્ પાણ્ડુરોગાંશ્ ચ સાસ્રાવાન્ શ્વયથૂંસ્ તથા ।
અભિષ્યન્દાનધીમન્થાન્ક્લીબસ્થાનાનિ ચાપ્ય્ અથ ॥

અક્ષિરોગાનપસ્મારાન્ રક્તરોહિણિકાં તથા ।
પિપાસાશ્ચોપદંશાંશ્ ચ ચતુષ્કાણિ વિનિર્દિશેત્ ॥

પૃષ્ઠરોગજ્વરાર્શાંસિ રક્તપિત્તવ્રણૌ તથા ।
દ્વૌ દ્વૌ તિસ્રસ્ તુ વિદ્રધ્યસ્ ત્વ્ અલજ્યઃ શોણિતાનિ ચ ॥

રેતસાં શ્લીપદં ચાર્મ સપ્ત સપ્ત વિનિર્દિશેત્ ।
પ્રમેહાન્ કૃમિજાતીશ્ ચ યોનિદોષાંશ્ ચ વિંશતિમ્ ॥

તત્રોદરાણ્યથાષ્ટૌ તુ વ્યાખ્યાતાનિ ચિકિત્સિતે ।
નિદાનેનૈવ રોગાસ્ તુ યે નોક્તાસ્તાન્નિબોધ મે ॥

અરુણા નીલપીતાશ્ ચ હરિતશ્વેતલોહિતાઃ ।
કાચં ચ લિઙ્ગનાશં ચ તિમિરાણિ ચ નિર્દિશેત્ ॥

વાતઃ પિત્તં કફો વાપિ યસ્ય શીર્ષં વિધાવતિ ।
વિદહન્નેષ મૂલાનિ સ્રોતાંસિ સમભિદ્રુતઃ ॥

અધ્વના વાતિભારાદ્વા દેહિનાં વાર્ધકેન વા ।
ખાલિત્ય્ અં પલિતં વાપિ પઞ્ચધૈવ ભવત્યથ ॥

વાતજં પિત્તજં ચૈવ શ્લેષ્મજં માંસજં તથા ।
અર્બુદં મેદસા ચૈવ પઞ્ચમં નિર્દિશેત્પૃથક્ ॥

વાતજં પિત્તજં ચૈવ શ્લેષ્મજં સન્નિપાતજમ્ ।
આગન્તુકં પઞ્ચમં ચ મુખરોગં પ્રચક્ષતે ॥

ઉષ્ટ્રગ્રીવં પરિસ્રાવિ શમ્બૂકાવર્તમ્ એવ ચ ।
ઉન્માર્ગં શતયોનિં ચ તદ્વદ્વિદ્યાદ્ભગન્દરમ્ ॥

છર્દયત્યથ વાતેન પિત્તેન ચ કફેન ચ ।
આહારાદમનોજ્ઞાચ્ચ સન્નિપાતાચ્ ચ પઞ્ચમમ્ ॥

પ્રતિચ્છન્ને તુ હૃદયે વાતપિત્તકફૈર્નરઃ ।
અરસાદમનોજ્ઞાચ્ ચ ભોજ્યમન્નં ન સેવતે ॥

વાતજં પિત્તજં ચૈવ શ્લેષ્મજં સન્નિપાતજમ્ ।
સિરાગ્રન્થિં વિજાનીયાત્ પઞ્ચમં સ્નાયુતો ભિષક્ ॥

વાતજં પિત્તજં ચૈવ્ કફજં સન્નિપાતજમ્ ।
અભિષ્યન્દં વિજાનીયાદધિમન્થં ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

શુક્લોપરોધાદ્દૌર્બલ્યાદ્ ધ્વજભઙ્ગાત્તથૈવ ચ ।
શુક્રક્ષયાચ્ ચ ચત્વારિ ક્લૈબ્યસ્થાનાનિ નિર્દિશેત્ ॥

વાતજં પિત્ત્જં ચૈવ શ્લેષ્મજં સન્નિપાતજમ્ ।
અક્ષિરોગં વિજાનીયાન્માનવાનાં ચતુર્વિધમ્ ॥

પૂયાન્મૂત્રાચ્ ચ શુક્લાચ્ ચ સન્ધાનાચ્ ચાપિ દેહિનામ્ ।
ઉપદંશં વિજાનીયાદ્ભિષગેવં ચતુર્વિધમ્ ॥

રક્તાસ્રાવં કફસ્રાવં પૂયાસ્રાવં તથૈવ ચ ।
તોયાસ્રાવં ચ જાનીયાદ્ભિષગેવં ચતુર્વિધમ્ ॥

વાતજાં પિત્તજાં ચૈવ શ્લેષ્મજાં સન્નિપાતજામ્ ।
પિપાસામ્ અપિ જાનીયાદ્ભિષગેવં ચતુર્વિધામ્ ॥

વાતજાં પિત્તજાં ચૈવ શ્લેષ્મજાં સન્ન્પાતજામ્ ।
વિદ્યાદ્રોહિણિકાં ચૈવ ભિષગેવં ચતુર્વિધામ્ ॥

માંસાર્મ ત્વથ મેદો ઽ ર્મ પ્રસ્તાર્યર્મ તથૈવ ચ ।
સ્નાયવર્મ પ્રવિજાનીયાદ્ ભિષગેવં ચતુર્વિધમ્ ॥

દ્વૌ જ્વરૌ દાહશીતૌ તુ શારીરાગન્તુજવ્રણૌ ।
શુષ્કાર્શઃ શોણિતાર્શશ્ ચ તથા દ્વે ચાર્શસી વિદુઃ ॥

પૃષ્ઠરોગાવુપક્ષારિક્ષારિણૌ ચ વિનિર્દિશેત્ ।
બાહ્યાયામાન્તરાયામૌ વિદ્યાદાક્ષેપકૌ તથા ॥

મેદસઃ સ્નાયુતો માંસાદલજ્યસ્તિસ્ર એવ ચ ।
વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્ચૈવ તિસ્રો વિદ્રધયઃ સ્મૃતાઃ ॥

વરાહાકારણં ચૈવ રક્તં કાંસ્યવકં તથા ।
વાતાત્પિત્તાત્કફાન્માંસાન્મેદસઃ સ્નાયુતો અપિ ચ ॥

સિરાજમર્મ જાનીયાત્ સપ્તમં દેહિનાં ભિષક્ ।
સપ્ત સાત્મ્યાનિ જાનીયાત્ તત્ર ષટ્ સ્યુર્યથા રસૈઃ ॥

સર્વસાત્મ્યં યદેવ સ્યાદ્વરં સાત્મ્યં તદુચ્યતે ।
મૃજ્જા જરાયુજા લેવા રૂપકા બહુરૂપકાઃ ॥

પરિસર્પા વિસર્પાશ્ ચ ગાત્રજા નેત્રજાસ્ તથા ।
રોમદા રોહિતાશ્ ચૈવ કષ્ટા દારુણકાસ્ તથા ॥

શિરોજા દન્તજાશ્ ચૈવ શ્લેષ્મજાઃ શકૃદાશ્રયાઃ ।
લોહિતાઃ કાલકાશ્ ચૈવ તથૈવ શતમાતૃકાઃ ॥

વિદ્યાદ્વિંશતિરિત્ય્ એતાઃ કૃમિજાતીશ્ ચ દેહિનામ્ ।
યથા પતત્રિઃ શીઘ્રો ઽ પિ સ્વાં છાયાં નાતિવર્તતે ।
વાતાદેર્નાતિવર્તન્તે બહવો ઽ પિ તથાઆમયાઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ષડ્વિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।
।સપ્તવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ઽ ન્નપાનવિધીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।