ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.22

સંકરં પ્રસ્તરં સેકં નાડીં દ્રોણિં જલાનિ ચ ।
ઉદકોષ્ઠં કુટિં ચૈવ સ્વેદમષ્ટવિધં વિદુઃ ॥

પાષાણભસ્મસિકતાતુષપાંસુબુસાનિ ચ ।
અજાવિગોપુરીષાણિ પ્રાવારાણિ પ્રવાતિકાઃ ॥

પયાંસ્યમ્લાનિ ધાન્યાનિ ગિરિસાધારણાનિચ ।
સર્વાણિ મદ્યમાંસાનિ લવણાનિ તથૈવ ચ ॥

વિધિવદ્યોજયેત્સ્વેદે કાલેયાગરુરૂષિતાન્ ।
ભિષગ્ બલાબલં દૃષ્ટ્વા બલિનો દુર્બલાનપિ ॥

કુથકમ્બલકૌશેયૈઃ પ્રવેણ્યજિનકાદિભિઃ ।
કિટિજૈરાવિજૈર્વસ્ત્રૈઃ પ્રચ્છાદ્ય સ્વેદયેન્નરાન્ ॥

સ્પર્શસૌખ્યમવૈવર્ણ્યં સ્વેદો ઽ ઙ્ગેષુ ચ માર્દવમ્ ।
શીતાભિનિર્ગમશ્ ચૈવ સમ્યક્ સ્વિન્નસ્ય લક્ષણમ્ ॥

પિત્તપ્રકોપો દાહશ્ ચ તૃષ્ણા મૂર્છા વિલાયનમ્ ।
સ્વેદદ્વેષો ઽ ઙ્ગરાગશ્ચેત્યતિસ્વિન્નસ્ય લક્ષણમ્ ॥

ઉદ્વેષ્ટનં દારુણતા ગુરુત્વં સ્તબ્ધગાત્રતા ।
મરુતશ્ ચાપ્રસિદ્ધિશ્ ચ ન તત્સ્વિન્નસ્ય લક્ષણમ્ ॥

અસ્વિન્ને સ્નેહનં કૃત્વા તતઃ સ્વેદૈર્ ઉપાચરેત્ ।
સ્નેહપૂર્વપ્રયુક્તો હિ સ્વેદો જયતિ મારુતમ્ ॥

શુષ્કાણ્ય્ અપિ હિ કાષ્ઠાનિ સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈઃ ।
નમયન્તિ યથાન્યાયં કિં પુનર્જીવતો નરાન્ ॥

અતિસ્વિન્ને વિશેષેણ કારયેચ્છીતલાં ક્રિયામ્ ।
અથવા શીતલૈર્ વાથ ક્ષીરૈઃ સિંચેદ્ ઘૃતેન વા ॥

પિપાસું વા ન શક્તં ચ ગર્ભિણીં કુક્ષિરોગિણીમ્ ।
સર્વાંશ્ ચ પિત્તજાન્ વ્યાધીન્ કઃ સ્વેદૈઃ સમુપાચરેત્ ॥

યે સ્વેદાઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટાસ્તાનપ્યેકૈકશઃ શૃણુ ।
બિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકં કાશ્મરીં પાટલાં તથા ॥

યવાન્ કુલુત્થાન્ કોલાનિ સ્થાલ્યામાસિચ્ય સાધયેત્ ।
યવપાકાનિ વિજ્ઞાય સુખોષ્માણ્યવતારયેત્ ॥

તતો ઽ ભ્યક્તસ્ય વિધિવત્સ્વેદનીયસ્ય દેહિનઃ ।
ગાત્રં ગાત્રૈકદેશં વા સુખોષ્ણૈશ્છાદયેચ્છનૈઃ ॥

તતઃ પ્રચ્છાદયેદ્ ભૂયઃ કૌશેયાજિનકામ્બલૈઃ ।
સઙ્કરસ્ ત્વ્ એષ વિજ્ઞેયઃ સ્વેદાનામગ્ર્ય ઉચ્યતે ॥

એતાન્યન્યાનિ ચ ભિષક્ સ્વેદદ્રવ્યાણિ સંહરેત્ ॥

પ્રકીર્ય તાનિ શયને કલ્બલેનાવગુણ્ઠિતમ્ ।
સ્વભ્યક્તં શાયયેજ્જન્તું સ્વેદં પ્રસ્તરમાદિશેત્ ॥

વસાતૈલઘૃતક્ષીરમૂત્રમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકૈઃ ।
સુખૌષ્ણૈઃ સેચયેત્સ્વેદ્યં સેકઃ સ પરિકીર્તિતઃ ॥

નાડીં ગજકરાકારાં ત્રિહસ્તાં તાદૃશીં તથા ।
ધાન્યામ્લદ્રવપૂર્ણાયાં ધાન્યાં સન્ધાય લેપયેત્ ॥

તાં ત્રિહસ્તાં સમાહૃત્ય સ્વભ્યક્તાઙ્ગસ્ય દેહિનઃ ।
પ્રચ્છન્નગાત્રસ્ય તુ તાં નાડીમુદ્ઘાટયેદ્ ભિષક્ ॥

નાડીસ્વેદઃ સમાખ્યાતઃ યાવત્પ્રસ્વેદનાદિતિ ।
કણ્ઠાવગાહામચ્છિદ્રાં તાવદેવાયતાં સમામ્ ॥

દ્રોણિં પાયસનિષ્ક્વાથકૃસરક્ષીરપૂરિતામ્ ।
કૃત્વા તસ્યાં સુખોષ્ણાયાં સ્વભ્યક્તં વાતરોગિણમ્ ॥

જ્ઞાત્વાવગાહયેત્ તાવદ્ યાવત્ સ્વેદોદ્ગમો ભવેત્ ।
તપ્તૈઃ પાત્રયુતૈર્ વાપિ શુદ્ધૈર્ વા સલિલૈર્ભિષક્ ॥

સ્વમ્યક્તગાત્રસ્ય તતઃ સલિલસ્વેદમાચરેત્ ।
ઈદૃશૈર્ એવ સલિલૈઃ કટાહે ચાર્ધપૂરિતે ॥

પ્રવેશ્ય સ્વેદયેત્સ્વેદ્યમુદકોષ્ઠઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સુલિપ્તાં સંવૃતદ્વારાં યન્ત્રિતાં કારયેત્કુટિમ્ ॥

હ્રસ્વાગારમિતાં હૃદ્યાં શિલાસ્તીર્ણતલાં દૃઢામ્ ।
તાસ્યાશ્ચુલ્લ્યૌ ચ કર્તવ્યે અધસ્તાત્પાર્શ્વસંવૃતે ॥

તત્ર સ્થાલ્યૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સર્વતઃ પરિબૃંહયેત્ ।
સ્થાલ્યૌ તપ્તે કુટિશ્ ચાપિ યદા તેનોષ્મણા તદા ॥

સર્વાઙ્ગરોગિપુરુષઃ પ્રવિશેત્સ કુટિં તતઃ ।
સ્વભ્યક્તગાત્રઃ સુસ્વિન્નઃ ક્ષૌમપ્રાવૃતલોચનઃ ॥

તતઃ પ્રવેશયેત્ તત્ર શીતામ્બુમણિકાં શુભામ્ ।
ક્લાન્તઃ શીતામ્વુના તત્ર સ્પર્શસૌખ્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

કુટિસ્વેદ ઇતિ જ્ઞેયઃ સદ્યો રોગનિવર્તકઃ ।
સ્વેદો ઽ ગ્નિહીનઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાભયં ક્રોધસ્તથાહવઃ ॥

નિવાતમધ્વસન્તાપૌ ગુરુપ્રાવરણં તથા ।
સ્વેદ્યાસ્ તુ વાતકફજા વાતજાઃ કફજાસ્ તથા ॥

રોગાસ્તત્રોષ્ણલવણસ્નિગ્ધામ્લૈર્ એવ વાતજાઃ ।
કરીષબુસપાષાણબાષ્પાઙ્ગારૈઃ કફાત્મકાઃ ।
સ્વેદ્યાસ્ તુ સ્નિગ્ધરૂક્ષાભ્યાં જ્ઞાત્વા વ્યાધિબલાબલમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે દ્વાવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ત્રયોવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ગાઢપુરીષીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।