ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.18

ગાન્ધારભૂમૌ રાજર્ષિર્નગ્નજિત્સ્વર્ગમાર્ગદઃ ।
સંગૃહ્ય પાદૌ પપ્રચ્છ ચાન્દ્રભાગં પુનર્વસુમ્ ॥

ન ચ સ્ત્રીભ્યો ન ચાસ્ત્રેભ્યો ન ભૃત્યેભ્યો ઽ સ્તિ મે ભયમ્ ।
અન્યત્ર વિષયોગેભ્યઃ સો ઽ ત્ર મે શરણં ભવાન્ ॥

એવમુક્તસ્ તથા તસ્મૈ મહર્ષિઃ પાર્થિવર્ષયે ।
વિષયોગેષુ વિજ્ઞાનં પ્રોવાચ વદતાં વરઃ ॥

વિષેણ સહ સંસૃષ્ટમન્નપાનં ચતુર્વિધમ્ ।
યાનિ દુષ્ટાનિ રૂપાણિ તાનિ મે ગદતઃ શૃણુ ॥

પ્રતિકૂલમિવાભાતિ ફેનિલં વિપ્લુતાકૃતિ ।
શુક્લં ભવતિ યત્ક્ષિપ્રં નૈનં શ્લિષ્યન્તિ મક્ષિકાઃ ॥

ધૂમશ્ ચાસ્ય ગતઃ શ્યામો રક્તઃ કૃષ્ણો ઽ થ પીતકઃ ।
પ્રાદુર્ ભવતિ તદ્વિદ્યાદ્ દુષ્ટમન્નં પ્રચક્ષણઃ ॥

નીલપીતાસિતા રાજ્યો ભન્તીન્દ્રાયુધોપમાઃ ।
મધ્યે મદ્યેષુ સર્વેષુ યે ચાન્યે પાનસંશ્રયાઃ ॥

અનુલેપનદોષે તુ ત્વગસ્ય બહુલીભવેત્ ।
સર્વવ્યાપત્તિમાપ્નોતિ ક્લિદ્યતે માંસમ્ એવ ચ ॥

માલ્યં તુ શ્યાવપુષ્પં સ્યાન્મ્લાનં કાલં ચ દૃશ્યતે ।
ચૂર્ણયોગાવકીર્ણં તુ રેણુનેવાવૃતં ભવેત્ ॥

રોમાણિ પરિશીર્યન્તે કેશભૂમિશ્ ચ ધૂપ્યતે ।
કૂર્ચસ્પર્શશ્ ચ દુઃખઃ સ્યાજ્જટિલાચાસ્ય મૂર્ધજાઃ ॥

વેદનાં ચૈવ કણ્ડૂં ચ કુરુતે દુષ્ટમઞ્જનમ્ ।
અશ્રુ સ્રવતિ નાત્યર્થમન્ધકારં ચ પશ્યતિ ॥

ધૂમદોષે વિરેકઃ સ્યાદત્યર્થં શિરસશ્ ચ રુક્ ।
પરિદાહશ્ ચ ભેદશ્ ચ ગન્ધજ્ઞાનમસાધુ ચ ॥

ન સમ્યગ્વેત્તિ ચ રસાનરણીવ ચ મથ્યતે ।
ઇતિ ધૂમસ્ય રૂપાણિ સર્વાણ્ય્ એતાનિ લક્ષયેત્ ॥

દુષ્ટે વાસસિ લિઙ્ગાનિ સૂચીભિર્ ઇવ તુદ્યતે ।
દહ્યતે મુઞ્ચતિ સ્વેદં મૂર્છત્યપ્યવલીયતે ॥

દુષ્ટે ત્વાભરણે દાહઃ સ્વેદઃ કણ્ડૂશ્ ચ જાયતે ।
કુરુતે ગાત્રવૈવર્ણ્યં સ્વયં ચાભાતિ નિષ્પ્રભઃ ॥

દુષ્ટમાસનમાસ્થાયી વિમૂઢો વિપતેન્ નરઃ ।
સીદત્યુચ્છૂનવૃષણો ન ચોત્થાતું સહી ભવેત્ ॥

ઊરૂ ચાસ્ય પ્રવેપેતે સદોષાસનસેવયા ।
દુષ્ટે તુ શયને રૂપં સુપ્તિઃ કણ્ડૂયતે ભૃશમ્ ॥

સ્વેદશ્ ચ વિષમત્યેતિ રોમકૂપૈઃ સમન્તતઃ ।
તુદ્યમાનઃ પુનઃ શય્યાં મન્યતે જન્તુભિર્ વૃતામ્ ॥

સુદિને દુર્દિને ચાપિ દુર્દિને સુદિનં તથા ।
સ્યાદ્ ભૂશ્ ચ દુષ્ટપર્યન્તા દુષ્ટચ્છત્રનિષેવણાત્ ॥

કુરુતે રૂપવૈવર્ણ્યં પ્રદુષ્ટશ્મશ્રુવર્ધકઃ ।
શિશિરે મુઞ્ચતિ સ્વેદં ગ્રીષ્મે શીતાતુરો ભવેત્ ॥

પ્રવેપતે પ્રવ્યથતે ગદ્ગદા ચ સરસ્વતી ।
સ્યન્દનૌ ચ વિવર્ણૌ ચ પરુષૌ દશનચ્છદૌ ॥

ઉપાનહૌ યદા દુષ્ટૌ તદા કણ્ડૂઃ પ્રજાયતે ।
પ્રસ્વિદ્યતે પાદતલં તથા ચિમચિમાયતે ॥

અથેહ વિષપીતસ્ય વિષદગ્ધસ્ય વા પુનઃ ।
દિગ્ધવિદ્ધસ્ય વા રાજન્ રૂપાણીમાનિ લક્ષયેત્ ॥

ગાત્રોદ્વેષ્ટનમાપ્નોતિ વેપતે વ્યથતે નરઃ ।
કમ્પતે ચાપિ કણ્ઠો ઽ સ્ય નિઃસ્વનં ષ્ઠીવતે મુહુઃ ॥

જિહ્વા ચાસ્ય જડીભૂતા શૂલૈર્ ઇવ ચ તુદ્યતે ।
વ્યાહર્તું ચ ન શક્નોતિ શર્મ ચૈવ ન વિન્દતિ ॥

કેશાન્તં શીર્યતે ચાસ્ય નખાઃ શ્યામીભવન્તિ ચ ।
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલયઃ કૃષ્ણાઃ હસ્તપાદતલૈઃ સહ ॥

શરીરં પાણ્ડુતામેતિ વિષાર્તસ્યૈવ દેહિનઃ ।
સો ઽ કૃત્યકરતામેતિ ભગ્નો રથ ઇવાહવે ॥

તસ્માત્ કુર્યાત્ ક્રિયાં વૈદ્યઃ ષોડશાગદકોવિદઃ ।
હ્રિયા યુક્તઃ કુલીનશ્ ચ ધર્મજ્ઞો દીર્ઘદર્શનઃ ॥

અર્થાશ્ ચાસ્ય પ્રતિષ્ઠેયા વિધિવત્સંભૃતા ગૃહે ।
ચિકિત્સિતેષુ યા પ્રોક્તા વિષપ્રશમને હિતા ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ઽ ષ્ટાદશોધ્યાયઃ ॥ ॥ એકોનવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો વિધિશોણિતીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।