ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.17

ચતુર્વિધમથો ભુક્તં દશધા પ્રાણમૃચ્છતિ ।
ઊષ્મસ્વેદશકૃન્મૂત્રૈસ્ તથા વાતાદિભિસ્ ત્રિભિઃ ॥

સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યેન શુક્લેન શોણિતેન ચ વાપ્ય્ અથ ।
ઇત્ય્ એભિર્ દશભિઃ પ્રાણઃ સ્થિરીભવતિ દેહિનામ્ ॥

ઈહતે ઽ મૃતવદ્વૃત્તિં વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિભિઃ ।
આહારસામ્યયોગાદ્ ધિ વૈષમ્યે વ્યાધયઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઇહ દ્વૌ ભિષજૌ વિદ્યાત્ જ્ઞશ્ ચૈવાજ્ઞશ્ ચ દેહિનામ્ ।
તત્ર જ્ઞઃ સૂત્રવાન્યઃ સ્યાત્ સૂત્રાર્થેન વિચક્ષણઃ ॥

પઞ્ચાશ્રયાન્કષાયાંશ્ ચ ભોજનં ચતુરાશ્રયમ્ ।
ચતુઃશ્રેષ્ઠાંસ્ તથા સ્નેહાનામયાંશ્ ચાતુરાશ્રયાન્ ॥

ચૂર્ણપ્રદેહાન્વિવિધાન્ યવાગૂશ્ ચાષ્ટધા સ્મૃતાઃ ।
દ્વાદશાન્નાનિ પથ્યાનિ પ્રાયશ્ચિત્તદ્વયં તથા ॥

ત્રિંશતં ચોપનાહાનાં સ્થાનેષ્વ્ અષ્ટાસુ તત્ત્વતઃ ।
સૂત્રસ્થાનં ચિકિત્સા ચ ત્રિંશત્રિંશદિહોચ્યતે ॥

અષ્ટૌ નિદાનાન્યુક્તાનિ વિમાનાનિ તથૈવ ચ ।
શારીરાણ્યષ્ટ ગાત્રાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગં યત્ર વર્ણિતમ્ ॥

સિદ્ધયો દ્વાદશ પ્રોક્તાસ્ તથા કલ્પેન્દ્રિયાણિ ચ ।
એતદ્વિંશશતં પ્રોક્તં મૂલિન્યો યત્ર ષોડશ ॥

એકોનવિંશતિર્જ્ઞેયાઃ ફલિન્યઃ ક્ષીરિણીત્રયમ્ ।
આયુર્જ્ઞાનમરિષ્ટિભ્યઃ સાધ્યાસાધ્યચિકિત્સિતાઃ ॥

રોગજ્ઞાનં નિદાનેભ્યો દેશકાલૌ વિમાનતઃ ।
શારીરાદ્ધાતુસંઘાતં પ્રકૃતિં ધાતુસાત્મ્યતામ્ ॥

અન્યદેવંવિધં યચ્ ચ શાસ્ત્રે કિંચિદપિ શ્રુતમ્ ।
ભિષગ્યો વૈ વિજાનાતિ સજ્ઞઃ અજ્ઞં તુ નિબોધત ॥

યો ઽ ન્નકાલે યવાગૂં તુ સૂપકાલે તથા રસમ્ ।
યૂષકાલે ઽ થ માંસં તુ શોધ્યેષુ સ્તમ્ભનાનિ ચ ॥

વિરેચનીયે વમનં નિરૂહ્યે ચાનુવાસનમ્ ।
વિપર્યયેણ યો ઽ ન્યદ્વા કુરુતે સો ઽ જ્ઞ ઉચ્યતે ॥

યોગેન વિદ્યામ્ આદદ્યાત્ તસ્માત્ તત્ત્વદિદૃક્ષયા ।
યથા તમસિ દીપઃ સ્યાત્ તત્રરહા શાસ્ત્રં પ્રકાશકૃત્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે સપ્તદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ અષ્ટાદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ઽ ન્નરક્ષીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।