ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.14

ચિકિત્સાપ્રાભૃતો વિદ્વાન્ વિદ્યાત્ સંશોધને વિધિમ્ ।
ન ચ ધામાર્ગવં દદ્યાત્ સ્નેહસ્વેદાનુપસ્કૃતે ॥

યો હિ સંશોધનં પીત્વા સકષાયાણિ સેવતે ।
તસ્ય તાનિ તદા જીવં હરન્ત્યનુ હુતાશનમ્ ॥

દારુ શુષ્કમિવાસ્વિન્નં નામ્યમાનં યથા ભેવેત્ ।
તથા વિરેચનં હન્યાત્ સ્નેહસ્વેદાનુપસ્કૃતે ॥

સ્નેહસ્વેદોપપન્નં તુ છર્દિતં ભાવિતં પુનઃ ।
વિરેચનસ્ય સિદ્ધ્યર્થં પૂર્વમાસ્થાપયેદ્ ભિષક્ ॥

અજીર્યદથ રૂક્ષં હિ વિરેચનમથોલ્લિખેત્ ।
ઓષધીર્હીનવીર્યાશ્ ચ માત્રાહીનાશ્ ચ વર્જયેત્ ॥

અતિમાત્રં હિ ભૈષજ્યં જીવં હરતિ દેહિનામ્ ।
તસ્માત્ કાલં બલં માત્રામૃતું વિદ્યાદ્વિરેચને ॥

યથા વૃક્ષસ્ય પુષ્પેષુ પલાશેષુ ફલેષુ ચ ।
શીર્ણેષ્વ્ અન્યાનિ રોહન્તિ તથા વ્યાધિરનિર્હૃતઃ ॥

યથા મૂલે તરોશ્છન્ને મ્લાયત્યગ્રં ન સંશયઃ ।
એવં વિરેચિતે વ્યાધિરુપશામ્યતિ દેહિનામ્ ॥

ઉદકં ચોદમન્થં ચ મત્સ્યાન્માંસતિલાનપિ ।
ગુરુ ચાન્નં ન ભુઞ્જીત સ્નેહસન્તર્પણાનિ ચ ॥

વિરેચનં તુ યઃ પીત્વા દારુણં રૂક્ષિતે ગુદે ।
દારુણં ભક્તમશ્નાતિ તમામિષરસેન વૈ ॥

તદ્ યથા હ્યુદકં નિમ્નં સ્થલાદધ્યવરોહતિ ।
સ્નેહિતસ્ય તથા દોષાઃ કુક્ષિમાયાન્તિ સર્વશઃ ॥

સ્નેહનૈર્વ્યાધિતસ્થાનાદ્રસૈશ્ ચાભ્યધિકીકૃતાઃ ।
સ્વેદૈર્મૃદૂકૃતાસ્સન્તઃ સ્રોતસા ચ સમાગતાઃ ॥

મૃદુસર્વાઙ્ગકોષ્ઠસ્ય ભેષજૈશ્શુચિભિસ્ તદા ।
દોષાસ્સુનિર્હરા જન્તોર્ભવન્તીતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

એષ હેતુર્વિરેકેષુ છર્દનેષ્વેષ એવ તુ ।
એષ હેતુર્નિરૂહેષુ શિરસશ્ ચ વિરેચને ॥

બહુસ્નિગ્ધો વિરિક્તશ્ ચ યો રસૈર્નોપપાદ્યતે ।
ભેષજૈરપ્યુપસ્તબ્ધઃ સો ઽ તિમાત્રં વિપદ્યતે ॥

વક્ષ્યામિ ચ ક્રિયામન્યામજાતવ્યાધિનાશિનીમ્ ।
મધુ સેવેત વર્ષાસુ સર્પિઃ શરદિ ચાચરેત્ ॥

સમ્મિશ્રં ગણ્ડકેનૈવ વારુણીં શિશિરે પિબેત્ ।
માર્દ્વીકં તુ વસન્તે વૈ નિદાઘે ક્ષીરમાચરેત્ ॥

કલ્માષા વાતલા રૂક્ષા ગુરવો ભિન્નવર્ચસઃ ।
શિરસો ઽ ન્તસ્તર્પયન્તઃ શ્લેષ્મણશ્ ચ વિશોષણાઃ ॥

ઉદાવર્તાઞ્જયન્ત્યેતે સ્નિગ્ધત્વાદ્ ગૌરવાદ્ અપિ ।
રૌક્ષ્યાત્ ત્રિધા સા જનનાત્ શ્લેષ્મન્નાકલાસ્તથા ॥

એવં તુ વર્તમાનાનામ્ આયુર્વૃદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
ન્ẏણાં સમાધિપૂર્ણાનામદીનમનસાં તથા ॥ ઇત્ય્ આહ ભ્ગવાનાત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચતુર્દશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતસ્તિસ્રૈષણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।