ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.12

આત્રેયઃ ખણ્ડકાપ્યશ્ ચ મૈત્રેયો ઽ ન્યે ચ તદ્વિધાઃ ।
રસસંખ્યાકથાં ચક્રુર્વને ચૈત્રરથે દ્વિજાઃ ॥

તત્ર કશ્ચિદ્રસૈકત્વં રસસામાન્યતો ઽ બ્રવીત્ ।
સાત્મ્યાસાત્મ્યાત્તથા દ્વિત્વં ત્રૈવિધ્યં સ્થાનતો ઽ પરે ॥

સ્વાદુરસ્વાદુરમૃદુર્મૃદુશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
મહાભૂતવિભાગેન પઞ્ચેત્યાહુસ્તથાપરે ॥

તદેતદ્ એવં જાનીયાદ્યથોક્તાદેવ કારણાત્ ।
ષટ્ત્વં સપ્તત્વમથવા બ્રૂયુસ્તદ્રુચિભેદતઃ ॥

મધુરો લવણામ્લૌ ચ કષાયકટુતિક્તકાઃ ।
ક્ષારશ્ ચ તાન્ રસાન્ સપ્ત નાતિરેકં સમાચરેત્ ॥

રસાતિસેવનાજ્જન્તુસ્સદ્યો મૃત્યુમવાપ્નુયાત્ ।
ભવેયુર્વ્યાધયશ્ ચાસ્ય રસવ્યાસઙ્ગસંભવાઃ ॥

વૃત્તરોહિતરાજીભિઃ વૃત્તાક્ષશ્શકલી તથા ।
મત્સ્યશ્ચિલિચિમો નામ કૂલે ચરતિ વારિણઃ ॥

તં મત્સ્યં વર્જયેદ્ એકં દુગ્ધેનાન્યાંસ્ તુ ભક્ષયેત્ ।
પયસા ભક્ષ્યમાણસ્ તુ નરરક્તં પ્રદૂષયન્ ॥

રક્તવ્યાપત્તિજાન્વ્યાધીન્ મૃત્યું ચાપિ સ યચ્છતિ ।
શ્વાવિદ્વરાહં ચૈકત્ર પયસા પરિવર્જયેત્ ॥

વન્યમૂલફલાહારસ્તદ્વિધેન વિરુદ્ધ્યતે ।
અશ્નીયાત્પયસા યસ્ તુ સદ્યો મૃત્યુમવાપ્નુયાત્ ॥

ભવેયુર્વ્યાધયશ્ ચાસ્ય શઙ્ખરોગગલગ્રહાઃ ।
મધુના ગોરસેનાપિ લિકુચં ન ચ ભક્ષયેત્ ॥

બાધિર્યં વા ઽ પ્યથાન્ધ્યં વા મૃત્યું વા ભક્ષયન્ વ્રજેત્ ।
કપોતાન્ સર્ષપૈર્ભૃષ્ટાન્ પયસા ન તુ ભક્ષયેત્ ॥

મજ્જાવ્યાપત્તિજાન્ વ્યાધીન્પ્રાપ્નુયાદ્ધિ તથા પરમ્ ।
પયસા સર્પદષ્ટસ્સન્ ખાદ્યૈસ્સિદ્ધ્યતિ તાદૃશૈઃ ॥

ક્રિમિજા વ્યાધયશ્ ચાસ્ય દૃશ્યન્તે યદિ જીવતિ ।
ઇહ યા સ્ત્રી પુમાંશ્ ચૈવ હિતજીર્ણમિતાશનૌ ॥

અનુદાવર્તિનૌ ચૈવ સ્યાતાં ગર્ભસ્તયોઃ ખલુ ।
બલવાન્ વર્ણવાંશ્ ચૈવ ચક્ષુષ્માંશ્ ચ ભવત્યથ ॥

વિપર્યયે વર્તમાનૌ વિપરીતમિહર્ચ્છતઃ ।
અજીર્ણે ત્વશનં યસ્ય જીર્ણે ચાનશનં ભવેત્ ॥

સ તથોભયથા રોગાન્ દારુણાન્ પ્રાપ્યાન્ નરઃ ।
તસ્માજ્જીર્ણે ચ પથ્યાશ્ ચ માત્રાવન્તો ઽ વિરોધિનઃ ।
સર્વ એવ રસા ભોજ્યાઃ યુક્ત્યા સંવૃતધાતુભિઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે દ્વાદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।
।ત્રયોદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો જનપદવિભક્તીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।