ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 14

॥ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ॥
[વિવાહોત્સવનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[પાણિગ્રહણોત્સવપ્રયોજનં વિધિં ચ વર્ણયિતું અગસ્ત્યસ્ય પ્રાર્થના]
અગસ્ત્યઃ
કથં નુ દેવદેવીયં પાણિગ્રહણમઙ્ગલમ્।
તત્કારયિત્વા કિં ભૂયાત્ તન્મહ્યં બ્રૂહિ ભાર્ગવ

[ઉદ્વાહોત્સવસ્ય ફલકીર્તનમ્]
શ્રીરામઃ
દેવેન સહ દેવીનાં શયને પરિકલ્પિતે।
નોદ્વાહકર્મ કુર્વીત તત્કુર્યાદન્યથા યદિ

સર્વકલ્યાણસમ્પત્તિરાયુર્વૃદ્ધિશ્ચ જાયતે।
અભિપ્રેતાર્થસિદ્ધિઃ સ્યાદ્દેવીકલ્યાણકારિણામ્

નશ્યન્તિ સર્વદુઃખાનિ પાપૈશ્ચાપિ ન લિપ્યતે।
ધનં ધાન્યં ચ લભતે પાણિગ્રહણકર્મકૃત્

[વિવાહોત્સવક્રમે અઙ્કુરાર્પણદિનમ્]
ઉદ્વાહદિવસાત્પૂર્વમ્ અઙ્કુરાર્પણમાચરેત્।
[દેવસ્ય દેવ્યાશ્ચ કલ્યાણમણ્ડપે આનયનમ્]
કલ્યાણેઽહનિ કર્તવ્યં પૃથક્કૌસ્તુકમઙ્ગલમ

દેવં દેવીં ચ ભૂષાદ્યૈરમ્બરૈઃ કુસુમાદિભિઃ।
પ્રસાધયિત્વા શિબિકામારોપ્ય ગૃહધામ ચ

પ્રદક્ષિણીકૃત્ય દેવૌ નયેત્કલ્યાણમણ્ડપમ્।
[અઙ્કુરાર્પણવિધિનિરૂપણમ્]
વિષ્વક્સેનં સમારાધ્ય કર્મવિઘ્નોશાન્તયે

અઙ્કુરાણ્યર્પયેત્ સદ્યો યદ્વોદ્વાહે પ્રસન્નધીઃ।
બ્રહ્માદિદેવાનારાધ્ય પાલિકાસ્વપિ પઞ્ચસુ

બીજપાત્રં સમાદાય નમસ્યામિ દિશાં પતીન્।
ઇતિ પ્રાર્થ્ય સમાસીનો `યા જાતાઽ ઇતિ વિદ્યયા

ઇતિ બીજાનિ સંજપ્ત્વા બીજાવાપં સમાચરેત્।
મધ્યે તુ બ્રહ્મજજ્ઞાનં યત ઇન્દ્રઃ પુરન્દરે

યોઽસ્ય કોષ્ઠ્યં યમદિશિ `ઇમં મે વરુણેઽભવેત્।
સોમો ધેનું તથા સોમે બીજાવાપસ્સકૃદ્ભવેત્

તૂષ્ણીં દ્વિરન્યૈ ઋત્વિગ્ભિસ્તૂષ્ણીં ન્યસનમુચ્યતે।
`મૂર્ધાનમિઽતિ મન્ત્રેણ મૃદ્ભિરાચ્છાદ્ય દેશિકઃ

`ઇમં મે વરુણેઽત્યેવ સેચયેચ્છુદ્ધવારિભિઃ।
[દેવસ્ય દેવ્યાશ્ચ હસ્તે કૌતુકબન્ધપ્રકારઃ]
પુણ્યાહપૂર્વં કૃત્વૈવં કુર્યાત્કૌતુકબન્ધનમ્

સપ્તવારં પ્રતિસરઽમસ્ત્રમન્ત્રેઽણ મન્ત્રિતમ્।
`ત્ર્યમ્બકેનઽ ઋચાલિપ્ય ચન્દનક્ષોદવારિણા

`વિશ્વેત્તાતેઽતિ મન્ત્રેણ હસ્તે દેવસ્ય દક્ષિણે।
બન્ધયેત્ સ્વ-સ્વમન્ત્રેણ દેવીનામિતરે કરે

[રક્ષાવિધિઃ]
સ્પૃષ્ટ્વા દક્ષિણહસ્તેન `યો બ્રહ્મેઽત્યભિમન્ત્રયેત્।
`બૃહત્સામેઽતિ મન્ત્રેણ રક્ષા સ્યાદ્ધૂપભસ્મના

ત્રિકૃત્વઃ પ્રણમેદ્દેવં `પુણ્ડરીકાક્ષઽવિદ્યયા।
[શુભિકાબન્ધનવિધિઃ પુષ્પમાલિકાબન્ધનવિધિશ્ચઃ]
ઉલ્લિખ્યાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય `શુભિકે શિરઽઇત્યૃચા

શુભિકાં બન્ધયેન્મૂર્ધ્નિ દમ્પતીનાં યથાક્રમમ્।
`યામાહરદિઽતિ ઋચા બન્ધયેત્પુષ્પમાલિકામ્

પાદપ્રક્ષાલનં વિષ્ણોઃ તથા ત્રીનિ પદેતિ ચ।
`મયિ મહઽ ઇતિ મન્ત્રેણ આત્માનમભિમર્શયેત્

[પાણિગ્રહણવિધિનિરૂપકક્રમે પ્રોક્ષણપ્રકારઃ]
તતસ્તુ મૃણ્મયે પાત્રે સાક્ષતે પુષ્પસંયુતે।
અર્હણાયામ્બુનાપૂર્યં ગૃહ્ણીયાત્કરયોર્દ્વયોઃ

`અર્હણીયા આપઽ ઇતિ પ્રાર્થ્ય દેવં તતઃ પરમ્।
`આમાગન્નિઽતિ મન્ત્રેણ જપેત્પાત્રામ્બુદેશિકઃ

હસ્તે તુ દેવદેવસ્ય `વિરોજો દોહઽ ઇત્યૃચા।
નિનીય નીતમુદકં `સમુદ્રંઽ વેતિ ચોચ્ચરન્

પ્રોક્ષયેત્કૂર્ચમાદાય ગાં ચ દદ્યાત્તદા હરેઃ।
`યુવં વસ્ત્રેતિઽ મન્ત્રેણ વસ્ત્રેણાચ્છાદયેદ્ધરિમ્

[યજ્ઞોપવીતકલ્પનં પાદયોઃ અક્ષતાર્પણઞ્ચ]
યજ્ઞોપવીતમન્ત્રેણ યજ્ઞસૂત્રં પ્રકલ્પયેત્।
`ઇરાવતીતિઽમન્ત્રેણ પાદયોરક્ષતાર્પણમ્

[મધુપર્કનિવેદનાપોશનક્રમઃ]
મધુપર્કં સ્વર્ણપાત્રે ગૃહીત્વા તં ત્રિરુચ્ચરન્।
`ત્રય્યૈઽ `આમાગન્નિતઽ ચ દ્વાભ્યાં તમભિમન્ત્રયેત્

`અમૃતોપસ્તરણમઽસીત્યાપોશનમથ સ્મૃતમ્।
`યન્મધુનેઽતિ ચ જપન્ મધુપર્કં નિવેદયેત્

`અમૃતાધાનઽમન્ત્રેણ પુનરાપોશનં મતમ્।
[ગોવિસર્જનપ્રકારઃ]
ગાં પ્રદર્શ્યાથ હરયે `ગૌર્ગૌ`રઽસીતિ વિદ્યયા

પ્રણવો ચં ચિકિતુષે ઇતિ ગામભિમન્ત્રયેત્।
`ઓમુત્સૃજતઽઇત્યુક્ત્વા ગાં વિસૃજ્ય તતો ગુરુઃ

[અન્નનિવેદનક્રમઃ]
`ભૂતં સેતિઽ વદન્ ધીમાન્ અન્નં તસ્મૈ નિવેદયેત્।
`ઓં કલ્પયતઽ ઇત્યુચ્ચૈઃ બ્રૂયાદ્દેશિકસત્તમઃ

[ભગવતે દેવ્યાઃ દાનપ્રકારઃ]
તતો નૂતનવસ્ત્રેણ પરિધાય `યુવાસ્વિતિઽ।
દિવ્યૈરાભરણૈર્માલ્યૈરલઙ્કૃત્ય શ્રિયં ભુવમ્

પ્રાણાનાયમ્ય સંકલ્પ્ય દાતા ભૂષણભૂષિતામ્।
સ્વગોત્રનામકથિતાં દેવીમુદકપૂર્વકમ્

સુવર્ણોર્વીયુતાં દદ્યાત્ વિષ્ણવે ચ સ્વયંભુવે।
કન્યાં કનકસમ્પન્નાં સર્વાભરણભૂષિતામ્

દાસ્યામિ વિષ્મવે તુભ્યં બ્રહ્મલોકજિગીષયા।
ઇત્યુક્ત્વા દક્ષિણં હસ્તં ગીતવાદિત્રનિસ્વનૈઃ

`દેવસ્ય ત્વેતિઽ મન્ત્રેણ તાં ગુરુઃ પરમાત્મનઃ।
અર્પયેદ્દક્ષિણે હસ્તે સહિરણ્યોદકં કરમ્

પ્રણવોનાથ યુઞ્જીત દેવેન કમલાં ભુવમ્।
તતઃ પાણિગૃહીતાયાઃ દેવ્યા દેવસ્ય મૂર્ધનિ

`ધ્રવં તેતિઽ પ્રકીર્યન્તે કુસુમાન્યક્ષતાન્યપિ।
`અભ્રાતૃધ્નીમિતિઽ ઋચં જપ્ત્વા પશ્ચાત્ સ્વયંભુવે

`અઘોરચક્ષુષાઽ દેવીં દર્શયેત્કલશોદ્ભવ।
કર્તવ્યાન્યપિ કર્માણિ પાલનીયાસ્તથા પ્રજાઃ

આવાભ્યામિતિ સંકલ્પસ્તયોસ્તં ચ વિચિન્તયેત્।
દર્ભં સંગૃહ્ય તદનુ જપન્નિદમહં ત્વિતિ

ભ્રુવોર્મધ્યેન સંસ્પૃશ્ય પ્રાચ્યાં દિશિ વિસર્જયેત્।
તતો`જીવાં રુદન્તીતિઽ જપ્ત્વા વેદવિદો દ્વિજાન્

`વ્યુક્ષક્રૂરમિઽતિ શ્રુત્યા સ્નાનીયાય નિયોજયેત્।
`અર્યમ્નઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દર્ભેણ વલયં શ્રિયઃ

`નિધાય ખેન સઽ ઇતિ યુગચ્છિદ્રં નિવેશયેત્।
`શં તે હિરણ્યમ્ઽ ઇત્યુક્ત્વા સ્વર્ણં છિદ્રે પિધાય ચ

દ્વિજાહૃતદલૈર્દેવીમ્ અબ્લિઙ્ગાભિશ્ચ પઞ્ચભિઃ।
સ્નાપયિત્વાઽગ્નિમૂર્ધેતિઽ પ્લોતવસ્ત્રેણ માર્જયેત્

`પરિત્વાઽ `ગીર્વણાઽ દ્વાભ્યાં વસ્ત્રાભ્યાં છાદનં શ્રિયઃ।
`દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણઽ નમઃ પ્રણવવિદ્યયા

સુવર્ણં બન્ધયેત્કણ્ઠે સર્વમઙ્ગલસંયુતમ્।
`આશાસાન સૌમનસમ્ઽ ઇતિ યોક્ત્રણ બન્ધયેત્

[ઉદ્વાહહોમપ્રકારઃ]
ઉદ્વાહહોમં કુર્વીત ઉત્તરાશામુખો ગુરુઃ।
પરિસ્તીર્ય યથાન્યાયં પુરસ્તાત્ તન્ત્રમાચરેત્

સમિદ્ભિશ્ચરુણા ચાજ્યૈર્હોમ ઉદ્વાહકર્મણિ।
સમિદ્ભિરાજ્યૈર્જુહુયાત્ `દેવ્યાઃ સૂક્તેનઽ ષોડશ

ચરુણા `વિષ્ણુગાયત્ર્યાઽ ચતુર્વિંશાહુતિર્ભવેત્।
`શ્રીસૂક્તસ્તુઽ શ્રિયો દેવ્યાઃ `ભૂસૂક્તઽસ્તુ ભુવો ભવેત્

અન્યાસાં યદિ દેવીનાં તાસાં મૂલેન ષોડશ।
[લાજાહોમપ્રકારઃ પ્રાયશ્ચિત્તાહુત્યાદિપ્રકારશ્ચ]
તતઃ `પુરુષસૂક્તેનઽ લાજહોમં સમાચરેત્

અનલં ત્રિઃપરિક્રમ્ય લાજશેષં સકૃદ્ગુરુઃ।
જુહુયાત્પ્રણવેણાગ્નૌ `પઞ્ચ વારુણિકૈઃઽ પુનઃ

પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિં હુત્વા દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા।
પૂર્ણાહુતિવિધાનં સ્યાત્ બ્રાહ્મણાનપિ ભોજયેત્

તોંષયિત્વાથદેવેશં દેવીં ચાભ્યર્ચ્ય દેશિકઃ।
પુણ્યાહં વાચયેત્પશ્ચાત્ મધુપર્કં નિવેદયેત્

નીરાજયેત્તદાશીશ્ચ પિણ્ડિકાક્ષેપણં તથા।
[વિવાહોત્સવક્રમે દૈનન્દિનકૃત્યમ્]
પ્રત્યહં ભોજયેદ્વિપ્રાન્ સ્નાપયેચ્ચ યથાવિધિ

ઉત્સવં ચાન્વહં કુર્યાત્ પ્રાતઃ સાયં યથાવિધિ।
અગ્નૌ ચ જુહુયાન્નિત્યં સન્ધ્યયોરુભયોરપિ

પાલિકાદેવતાસ્સર્વાઃ પૂજયેદન્વહં ગુરુઃ।
[વિવાહોત્સવક્રમે ચતુર્થદિનકૃત્યમ્]
ચતુર્થેઽહનિ સમ્પ્રાપ્તે તુર્યયામે યથાવિધિ

ઉદ્વાહશેષહોમં તત્ કારયેત્કમલાપતેઃ।
સર્પિષા `દમ્પતીમન્ત્રૈઃઽ કુર્યાદષ્ટોત્તરં શતમ્

પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિં કુર્યાત્ `પઞ્ચોપનિષદાઽ પુનઃ।
પૂર્ણાહુતિં તતઃ કુર્યાત્ `મૂલમન્ત્રેણઽ દેશિકઃ

સૈલાદિપૂગં તામ્બૂલં પ્રણવેન નિવેદયેત્।
તામ્બૂલં દક્ષિણાં ચાપિ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાપયેત્

[વિવાહોત્સવક્રમે પઞ્ચમદિનકૃત્યમ્]
પઞ્ચમે દિવસે તૈલાભ્યંગં તયોર્ભવેત્।
મહાહવિર્નિવેદ્યાથ કારયેદુત્સવં મહત્

[ઇતરાસાં દેવીનાં વિવાહવિધિઃ]
ઉદ્વાહાનન્તરં દેવં દેવીસહિતમર્ચયેત્।
દેવીનામિતરાસાં ચ વિવાહવિધિરીદૃશઃ