ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 15

॥ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ॥
[વિવિધપ્રતિષ્ઠાવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[વિધ્યાદિદેવાનાં વિમાનાદીનાં ચ પ્રતિષ્ઠાક્રમવિષયકઃ પ્રશ્નઃ]
અગસ્ત્યઃ
વિધિરુદ્રાર્કસુત્રામુકુબેરાદ્યમૃતાશિનામ્।
તાર્ક્ષ્યવિઘ્નેશસર્પેન્દ્રચણ્ડાદ્યમલસૂરિણામ્

વિમાનમણ્ડપાદીનાં બલિપીઠાદિકસ્ય ચ।
ઘણ્ટાક્ષમાલાયાનાનાં દેવીનાં ચ વિશેષતઃ

પ્રભાપદ્માસનાદીનાં પાદુકાયાશ્ચ ભાર્ગવ।
વાપીકૂપતટાકાનાં પ્રતિષ્ઠા કીદૃશી પ્રભો

[વિવિધપ્રતિષ્ઠાક્રમે સામાન્યવિષયાઃ]
શ્રીરામઃ
શૃણુ વક્ષ્યે મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રતિષ્ઠા વિવિધા અપિ।
અઙ્કુરાર્પણમારભ્ય ક્રિયાઃ પૂર્વં યથા તથા

[સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રપ્રતિષ્ઠયોઃ કુમ્ભસંખ્યાદિવિચારઃ]
સ્વાતન્ત્ર્યે નવકુંભાઃ સ્યુરેકકુંભઃ પરત્ર ચેત્।
વર્ધન્યૈવ મહાકુંભસ્થાપનં સર્વકર્મસુ

આવાહનં મહાકુંભે પ્રતિષ્ઠા યસ્ય કારયેત્।
ઉપકુંભાષ્ટકે કુર્યાદિન્દ્રાદીનાં સમર્ચનમ્

એકસ્મિન્નેવ કુણ્ડે સ્યાદ્ધવનં નાન્યથા ભવેત્।
તત્તન્નામ ચતુથ્યૈવ મન્ત્રોદ્ધારં સમાચરેત્

[વાહનાદિપ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
પ્રણવાદિનમોન્તં સ્યાદર્ચનં વાહનાદિષુ।
સ્વાહાન્તં હવને મન્ત્રઃ પ્રતિષ્ઠોત્સવકર્મસુ

સ્નપનં નવભિઃ કુંભૈર્નાન્યથા પરિકલ્પયેત્।
મૃતિવસ્તુકચિત્રાણાં સ્નપનં દર્પણે ભવેત્

દેવીનાં તુ શ્રિયાદીનાં વિશેષઃ કિઞ્ચિદુચ્યતે।
પ્રાગ્ભાગે કમલે કુણ્ઢે શ્રિયમાવાહ્ય પૂજયેત્

દ્વારે ચણ્ડીં પ્રચણ્ડીઞ્ચ વિષ્વક્સેનપદે પુનઃ।
સુમુખીં સ્થાપયેદ્ધીમાન્ કુંભેષુ નવસુ ક્રમાત્

મહાકુંભેઽર્ચયેદ્દેવીં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્વનામતઃ।
સુદર્શનં ચ કરકે પ્રાગાદ્યષ્ટસુ સ ક્રમાત્

વાગીશ્વરી ક્રિયા કીર્તિર્લક્ષ્મીઃ સૃષ્ટિસ્તથૈવ ચ।
પ્રહ્વી સત્યા તથા બ્રાહ્મી યષ્ટવ્યાઃ કલશેષ્વિમાઃ

અન્યત્સર્વં યથાપૂર્વં વિશેષો નાસ્તિ કશ્ચન।
આયુધન્યાસયજનં વિષ્ણોરેકસ્ય કીર્તિતમ્

[વિમાનમણ્ડપાદીનાં પ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
વિમાનમણ્ડપાદીનાં વિશેષમવધારય।
નૃસૂક્તરૂપિણં દેવં ધ્યાત્વા નારાયણં હરિમ્

છાયાસ્નપનમાદર્શે સકૂર્ચે પરિકલ્પયેત્।
શયનં ચ મહાવેદ્યાં કૂર્ચદ્વારા સમાચરેત્

`અગ્નિર્મે વાચિઽ મન્ત્રેણ કૂર્ચં સ્પૃષ્ટ્વાભિમન્ત્રયેત્।
મહાકુભે ચ કુણ્ડે ચ વિષ્ણુગાયત્રિયા ગુરુઃ

આવાહ્ય પૂજયેદ્ધોમં તથા કલશસંભવ।
સમિદ્ભિરાજ્યૈશ્ચરુભિસ્તિલૈર્હુત્વા યથાક્રમમ્

મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા સંપાતાજ્યેત સેચયેત્।
અન્યત્સર્વં યથાપૂર્વમેવં વૈ મણ્ડપસ્ય ચ

[બલિપીઠપ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
બલિપીઠાનિ સર્વાણિ સાક્ષાત્તોયેઽધિવાસયેત્।
સ્નાપયેચ્ચ યથાન્યાય્યં સ્થાપયેદ્ધાન્યરાશિષુ

ધ્યાનમાવાહનં ચાપિ હોમશ્ચાપિ વિમાનવત્।
ઓં ભૂતેભ્ય નમ ઇતિ મહાપીઠમનુર્ભવેત્

અન્યેષામેવમોવોહ્યં પીઠાનાં પરિકલ્પને।
[ધ્વજપ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષઃ]
ધ્વજસ્તંભપ્રતિષ્ઠાયાં દેવતા તુ ખગેશ્વરઃ

ન દૃષ્ટિમોક્ષણં તત્ર તથા પ્રાસાદપીઠયોઃ।
ન્યાસહોમે તુ સમ્પ્રાપ્તે વિમાનવદિહાચરેત્

[વેદ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
વેદ્યાં શયનમપ્યેવં સ્નાનં ચામ્બ્વધિવાસનમ્।
બલિપીઠવિધાનોક્તમન્યત્ સર્વં યથાપુરમ્

[પાદુકાયાઃ ઘણ્ટાયાશઅચ પ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
પાદુકાયાશ્ચ ઘણ્ટાયાઃ બલિપીઠક્રિયા ભવેત્।
પાદુકાદેવતા શેષઃ ઘણ્ટાયાઃ કમલાલયા

[મહાનસપ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષઃ]
મહાનસપ્રતિષ્ઠાયાં લક્ષ્મીં તત્ર નિવેશયેત્।
ચુલ્યા મધ્યે તુ ધાતારં વિધાતારં તુ પૃષ્ઠતઃ

[દ્વારદેવતાપ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષઃ]
ધર્માધર્મદ્વયં સ્થાપ્યં સવ્યે સવ્યેતરે તથા।
ચણ્ડપ્રચણ્ડૌ તદ્‌દ્વારે શિષ્ટં કર્મ વિમાનવત્

[વાપીકૂપાદીનાં પ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષઃ]
વાપીકૂપતટાકાનાં વરુણો દેવતા ભવેત્।
અઙ્કુરાર્ણ્યર્પયિત્વાદૌ કુમ્ભસ્થાપનમાચરેત્

કૌતુકં બન્ધયેત્કુમ્ભે કૂર્ચેન શયનં ભવેત્।
તત્ત્વાભિમન્ત્રણં હોમો વિમાનવિધિના ભવેત્

જલાધિવાસનં નૈવ તથા નયનમોક્ષણમ્।
સર્વમન્યદ્વિધાતવ્યં પ્રતિષ્ઠાસમયે ગુરુઃ

ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તત્ર મન્ત્રૈરાવાહયેજ્જલે।
મહાકુંભજલં તત્ર વરુણર્ચાનિયોજયેત્

[અક્ષમાલાપ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
અક્ષમાલાપ્રતિષ્ઠાયાં ગોમૂત્રે ત્વધિવાસયેત્।
પઞ્ચગવ્યેન સંક્ષાલ્ય પદ્મપત્રે નિવેશયેત્

પુણ્યાહવારિભિઃ પ્રોક્ષ્ય કુઙ્કુમેનાનુલેપયેત્।
શાલિપીઠે વિનિક્ષિપ્ય `અગ્નિર્મેઽત્યભિમન્ત્ર્ય ચ

વિષ્ણુશક્તિર્ભવેદ્દેવી મનુરષ્ટાક્ષરો ભવેત્।
પ્રોક્ષણાદિક્રિયાં સર્વાં યથાવિધિ સમાચરેત્

[ધૂપાદીનાં પ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
ધૂપસ્ય દેવતા વહ્નિર્દીપસ્ય ચ દિવાકરઃ।
છત્રચામરવાદ્યાનાં પુણ્યાહપ્રોક્ષણં ભવેત્

[ચણ્ડાદિદેવાનાં હેતીનાં ચ પ્રતિષ્ઠાક્રમે વિશેષઃ]
ચણ્ડાદિદેવતાનાં ચ હેતીનાં ચ જગદ્ગુરોઃ।
ઇન્દ્રાદીનામિવ ભવેત્ વિશેષો નાસ્તિ કશ્ચન

[ભક્તબિમ્બપ્રતિષ્ઠાવિધિઃ]
ભક્તબિમ્બપ્રતિષ્ઠાયાં કુર્યાત્પ્રતિસરાઙ્કુરે।
વિવાહોક્તેન વિધિના કુમ્ભમેકં સમર્ચયેત્

એકસ્મિન્નેવ કુર્વીત કુણ્ડે હોમાદિ પૂર્વવત્।
ન હોમો ન બલિસ્તીર્થં ન ધ્વજારોહણક્રિયા

મૃગયા ચ જલદ્રોણી ન ભક્તોત્સવકર્મણિ।
[રથાદિયાનપ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષઃ]
રથાદિયાનજાતસ્ય દેવતા વિહગાધિપઃ

કુમ્ભમેકં સમભ્યર્ચ્ય કુણ્ડે વા સ્થણ્ડિલેઽપિ વા।
મૂર્તિહોમમનુષ્ઠાય પ્રોક્ષયેત્કુંભવારિણા

[ગૃહાર્ચાપ્રતિષ્ઠાક્રમઃ તત્ફલઞ્ચ]
ગૃહાર્ચાસ્થાપને સર્વં પ્રતિષ્ઠાકર્મ પૂર્વવત્।
ગૃહવંશર્દ્ધિકૃદ્દેવઃ સદનસ્થાપિતો હરિઃ

[મન્દિરે દેવસ્થાપનફલમ્]
મન્દિરે સ્થાપિતો દેવઃ પાલયેદ્ભુવનત્રયમ્।
॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રે પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ॥