ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 13

॥ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ॥
[મણ્ડલલ્પનપૂર્વકપુષ્પયાગવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[મણ્ડલકલ્પનાત્ પૂર્વં ભગવતઃ આરાધનમ્]
શ્રીરામઃ
પ્રભાતાયાં ત્રિયામાયામ્ આદિત્યેઽભ્યુદિતે ગુરુઃ।
નિર્વર્ત્ય નિયમાન્ સ્વીયાન્ ભક્તૈર્ભાગવતૈઃ સહ

આલયાભ્યન્તરં ગત્વા સંપૂજ્ય ચ યથાવિધિ।
સમાપ્ય બલિદાનાન્તમ્ આચાર્યો મણ્ડપાન્તેર

[મણ્ડલવેદિકાકલ્પનપ્રકારઃ]
ચક્રાબ્જં વર્ત્તયેદ્ધીમાન્ વક્ષ્યમાણેન વર્ત્મના।
આયામસમ વિસ્તારૈવેદિકાં પરિકલ્પયેત્

પઞ્ચભિર્વા ચતુર્ભિર્વા હસ્તૈર્દૃશ્યાં મનોહરામ્।
ગોમયાભ્યોભિરાલિપ્ય કુર્યાદ્દર્પણસન્નિભામ્

[મણ્ડલકલ્પનાર્થં સૂત્રપાતવિધિઃ]
પ્રાઞ્ચિ તિર્યઞ્ચિ સૂત્રાણિ દશ સપ્ત ચ પાતયેત્।
ષટ્ પઞ્ચ દ્વે ચ કોષ્ઠાનિ સન્તિ મધ્યેઽથ ષટ્ત્રિષુ

[કર્ણકાદિપઞ્ચક્ષેત્રવિભાગક્રમઃ]
મધ્યે શઙ્કું સ્થાપયિત્વા ભ્રામયિત્વાથ પઞ્ચધા।
ભુવં વિભજ્ય સૂત્રેણ મધ્યમં કર્ણિકાપદમ્

દ્વિતીયં કેસરદલં નાભીનાં પરિકલ્પને।
તૃતીયં ચ તુરીયં ચ દ્વે ચારક્ષેત્રમુચ્યતે

પઞ્ચમં નેમિભૂરેષાં બહિઃ કોષ્ઠાનિ માર્જયેત્।
[મણ્ડલદ્વારક્ષેત્રકલ્પનપ્રકારઃ]
ત્રિધા તદ્વિભજેત્ક્ષેત્રં સૂત્રભ્રમણવર્ત્મના

કર્ણિંકાક્ષેત્રમાનને સૂત્રપાતં ચતુર્દિશ।
તથાકૃતે ચતુર્દિક્ષુ દ્વારક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ

[મણ્ડલે દ્વાદશાબ્જનિર્માણસ્થાનનિર્દેશઃ]
પ્રત્યાવરણભૂભાગે દ્વાદશાબ્જાનિ કલ્પયેત્।
કોણે કોણે ભવેદેકં દ્વે દ્વે વલજપાર્શ્વયોઃ

[મણ્ડલકોણેષુ પાઞ્ચજન્યકલ્પનનિર્દેશઃ]
ચતુર્ષ્વપિ ચ કોણેષુ બહિરાવરણત્રયાત્।
પાઞ્ચજન્યં સુરુચિરં કલ્પયેચ્છાસ્ત્રવિત્તમઃ

[કર્ણિકાક્ષેત્રે દ્વાદશબિન્દુકલ્પનનિર્દેશઃ]
કલ્પયેત્કર્ણિકાક્ષેત્રે બિન્દુદ્વાદશકં બુધઃ।
[મણ્ડલે અબ્જસ્ય કેસરાદિપદનિર્માણપ્રકારઃ]
સૂત્રભ્રમણમાર્ગેણ દ્વિતીયં વિભજેત્ત્ત્રિધા

પ્રથમં કેસરપદં દ્વિતીયં દલભૂર્ભવેત્।
તૃતીયં નાભિવલયં કેસરાન્ નવતિસ્સષટ્

દ્વાદશામ્બુજરેખાશ્ચ દલભૂમૌ પ્રકલ્પયેત્।
દિગ્વિદિગ્ભાગકલિતાશ્ચતત્રો વિંશતિસ્તથા

[મણ્ડલે અરકલ્પનપ્રકારઃ]
એકીકૃત્ય દ્વયં ક્ષેત્રમરરેખાઃ પ્રકલ્પયેત્।
અરદ્વયં વિદિક્ષુ સ્યાત્ એકૈકં દિક્ષુ કલ્પયેત્

અમ્ભોજદલતુલ્યાનિ નીલોત્પલનિભાનિ ચ।
મણ્ડલં શોભયેત્પઞ્ચવિધૈર્વર્ણૈર્યથાક્રમમ્

[મણ્ડલે વર્ણકલ્પનાર્થમુપાદાનદ્રવ્યાણિ]
શાલિપિષ્ટૈર્ગન્ધચૂર્ણૈઃ શ્વેતવર્ણો હરિદ્રયા।
પીતવર્મસ્તુ યાજ્ઞીયૈરઙ્ગારૈર્નીલમુચ્યતે

યાજ્ઞીયૈશ્ચ દલૈશ્ચૂર્ણૈઃ શ્યામલો વર્ણ ઈરિતઃ।
કુઙ્કુમૈરેવ રક્તં સ્યાદેવં પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ

[અબ્જકર્ણિકાદીનાં વર્ણકલ્પનવિવેકઃ]
કર્ણિકાં પીતવર્ણેન બન્દૂન્ શુક્લેન કલ્પયેત્।
પાટલૈઃ કર્ણિકારેખાઃ કૃષ્ણૈઃ કેસરભૂતલમ્

દ્વિધા કૃત્વા પૂર્વભાગં શ્વેતૈર્ભાગમથોત્તરમ્।
પીતૈરગ્રેઽર્જુનૈર્બિન્દૂન્ રક્તૈશ્ચ દલકોટિષુ

આદ્યન્તયોસ્તુ પત્રાણાં સિતૈરક્તૈશ્ચ શોભનમ્।
દલાન્તવલયં રક્તૈઃ ભૂષયેદથવાર્જુનૈઃ

શ્યામેન ભૂષયેન્નાભિમસિતેનારભૂતલમ્।
અરાણિ રક્તવર્ણેન તદન્તવલયં સિતૈઃ

અસિતૈર્નેમિવસતિં સિતૈર્નેમ્યન્તભૂતલમ્।
પ્રથમાવરણં કૃષ્ણૈર્દ્વિતીયાવરણં સિતૈઃ

તૃતીયાવરણં રક્તૈઃ પદ્માનિ ચ યથાપુરમ્।
રક્તપીતાસિતસિતૈર્દ્વારાણીન્દ્રાદિદિક્‌ક્રમાત્

શઙ્ખાનર્જુનવર્ણેન મધ્યરેખારુણામતા।
[ચક્રમણ્ડલસ્ય વર્ણકલ્પનપ્રકારઃ]
શ્વેતૈઃ રક્તૈશ્ચ પીતૈશ્ચ સ્યામૈઃ કૃષ્ણૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ

વર્ણૈર્વા કાલકુસુમૈઃ રઞ્જયેચ્ચક્રમણ્ડલમ્।
[મણ્ડલે ભગવતઃ આરાધનમ્ અનુજ્ઞાયાચનઞ્ચ]
મણ્ડલં ચિત્રયિત્વૈવં પ્રોક્ષ્ય પુણ્યાહવારિણા

ભદ્રપીઠં ન્યસેદસ્મિન્ તસ્મિન્ દેવં નિવેશયેત્।
અર્ધ્યપાદ્યાદિભિર્દેવમર્ચયિત્વા પ્રણમ્ય તમ્

ભગવન્ પુણ્ડરીકાક્ષ સર્વલોકેશ્વર પ્રભો।
પ્રીતયેઽનુષ્ઠિતસ્તેઽદ્ય ધ્વજપૂર્વો મહોત્સવઃ

મયા ચ યજમાનેન ઋત્વિગ્ભિઃ સાધકૈરપિ।
તત્ર ન્યૂનાતિરેકાભ્યાં દુષ્કૃતં યદિ જાયતે

તદ્દોષશાન્તયે પુષ્પૈર્યષ્ટુમિચ્છામિ સમ્પ્રતિ।
અનુજાનીહિ માં દેવ પૂરયસ્વ ક્રિયામપિ

ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દેવેશં પ્રારભેત્કુસુમાર્ચનમ્।
[મણ્ડલે તત્તદ્દેવાનામ્ આરાધનસ્થાનવિધિનિર્દેશઃ]
`દ્વાદશાક્ષરઽવર્ણેશાન્ બિન્દુષુ દ્વાદશસ્વપિ

કર્ણિકાયાં વાસુદેવમાવાહ્યાભ્યર્ચનં તતઃ।
અર્ધ્યં પાદ્યં તથાચામં સ્નાનં વસ્ત્રોપવીતકમ્

ગન્ધં પુષ્પં ભૂષણં ચ ઉપચારા નવ સ્મૃતાઃ।
પ્રત્યક્ષરં ચ કુસુમૈરર્ચયેત્કલશોદ્ભવ

અઙ્ગાનિ હૃદયાદીનિ કુસુમૈરઞ્જલિસ્થિતૈઃ।
ફલં ભવતુ મે પુષ્પૈર્નમ ઇત્યન્તમુચ્ચરન્

ભૂષણાનિ તતોદ્દિશ્ય શ્રીવત્સપ્રભૃતીનિ ચ।
સુદર્શનાદ્યાયુધાનિ પુષ્પૈભ્યર્ચનં ચરેત્

કેસરેષુ શ્રિયાદ્યષ્ટૌ તથા પુષ્પૈસ્સમર્ચનમ્।
તતો દ્વાદશશક્તીશ્ચ યજેત દલભૂમિષુ

દલાન્તવલયે શક્તીર્વ્યાપ્ત્યાદ્યાસ્તાસ્સમર્ચયેત્।
નાભિભાગેઽર્વયેદ્વિષ્ણુમાવાહ્ય કુસુમૈર્બુધઃ

વિષ્ણ્વાદીન્ દ્વાદશારેષુ કુસુમૈઃ પરિપૂજયેત્।
અરાન્તવલયે દેવાન્ મત્સ્યાદીન્ નેમિભૂતલે

શઙ્ખાદીન્યાયુધાન્યષ્ટૌ પ્રથમાવરણે બહિઃ।
કેશવાદીન્ દ્વાદશાબ્જે દ્વિતીયાવરણામ્બુજે

વાસુદેવાદયોઽભ્યર્ચ્યાસ્તૃતીયાવરણે તથા।
આદિત્યા દ્વાદશારાધ્યા પદ્મેષુ દ્વાદશસ્વપિ

પૂર્વદ્વારે ખગેશાનં દક્ષિણે તુ સુદર્શનમ્।
ગદામપાંપતિદ્વારે સોમે શઙ્ખં સમર્ચયેત્

[મણ્ડલે ભગવતઃ પુષ્પાર્ચનવિધિઃ]
તતઃ `પુરુષસૂક્તેનઽ તથા `નારાયણેનઽચ।
`પઞ્ચોપનિષદૈઽર્મન્ત્રૈર્દેવસ્ય ચરણામ્બુજે

પુષ્પાર્ચનં પ્રકુર્વીત ધૂપદીપૌ પ્રદર્શયેત્।
વેદૈશ્ચાપિ તથા સાઙ્ગૈઃ સ્તોત્રયેજ્જગદીશ્વરમ્

અન્નં નિવેદયેત્તસ્મૈ પાયસાદિચતુર્વિધમ્।
[મણ્ડલાર્ચનક્રમે હોમવિધિઃ]
આગ્નેયે હવનં કુણ્ડે સ્થણ્ડિલે વા મહાનસે

સમિદાજ્યચરુપ્રાયૈઃ શતમષ્ટોત્તરં ભવેત્।
`મૂલેનઽ જુહુયાદગ્નૌ પૂર્ણાહુત્યવસાનકમ્

[મણ્ડલસ્થદેવોદ્વાસનાદિક્રમઃ]
પ્રદક્ષિણં પ્રણામં ચ કૃત્વા સ્તુત્વા શ્રિયઃ પતિમ્।
મણ્ડલસ્થાન્ સમુદ્વાસ્ય પ્રથમાવરણં નયેત્

સેવાર્થમ્ આગતાન્દેવાન્ સ્થાનં ગન્તું નિયોજયેત્।
અન્યાંશ્ચ માનવાન્ સર્વાન્ પરિક્રમ્ય પ્રદક્ષિણમ્

નિત્યૈરભ્યન્તરૈસ્સાર્ધં સતતં નિત્યસેવકૈઃ।
મન્દિરાભ્યન્તરં દેવં નિનયેદ્દેશિકોત્તમઃ

[મહોત્સવાન્તે ગુરોઃ સમ્માનનમ્]
એવં મહોત્સવં કૃત્વા સમ્પૂજ્ય ગુરુમૃત્વિજઃ।
અલઙ્કૃત્ય વિશેષેણ મનઃ પ્રાહ્લાદનૈર્ધનૈઃ

તં ગુરું યાનમારોપ્ય સર્વમઙ્ગલસંયુતમ્।
ગ્રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તદ્‌ગૃહં પ્રાપયેત્પ્રભુઃ

[મહોત્સવફલશ્રુતિઃ]
એવં મહોત્સવં કુર્વન્ ઇહ સર્વત્ર મોદતે।
પરત્ર ચ વિશેષેણ કિં વા ભૂયાદિતઃ પરમ્

અશ્વમેધસહસ્ત્રાણિ વાજપેયાયુતાનિ ચ।
અપ્તોર્યામાર્બુદં કૃત્વા યત્ ફલં જાયતે નૃણામ્

અનેન સર્વં દેવસ્ય મખેન ભવતિ ધ્રુવમ્।
કેવલં દેવદેવં તં સેવતાં ચ મહોત્સવે

ફલમિષ્ટં કરતલે ભવત્યેવ ન સંશયઃ।
કિં પુનસ્તત્ર યુક્તાનાં કૈઙ્કર્યનિરતાત્મનામ્