ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 9

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં ભારતમઞ્જર્યાં કર્ણપર્વ
શલ્યપર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

એવં જમ્ભ ઇવેન્દ્રેણ હતે કર્ણે કિરીટિના ।
યુદ્ધં ન્યવેદયદ્રાજ્ઞે પુનરભ્યેત્ય સંજયઃ

શેખરે સર્વવીરાણામર્થિનાં કલ્પપાદપે ।
હતે વૈકર્તને રાજન્સર્વાશારજનીકૃતિ

તદાત્મના ગતે ક્વાપિ નિજજીવ ઇવાકુલઃ ।
દુર્યોધનો નિરુચ્છ્વાસો મેને શૂન્યા દિશો દશ

ચચાર રથિનાં મધ્યે પાણ્ડવાન્યોદ્ધુમુદ્યતઃ ।
પરેણૈવ શરીરેણ પરલોકગતો નરઃ

તતો દ્રૌણિગિરા કૃત્વા શલ્યં સેનાપતિં નૃપઃ ।
રણં વિતર(?)રાજ્યાર્થે વિવેશ ત્રિદશાલયમ્

રથાનામયુતં સાગ્રં તાવદેવ ચ દન્તિનામ્ ।
લક્ષ્યદ્વયં દ્વયાનાં ચ તિસ્રઃ કોટ્યઃ પદાતિનામ્

સૈન્યશેષમભૂદેતત્કુરુરાજસ્ય સંગરે ।
અતોર્ઽધં પાણ્ડવાનાં ચ હતશેષમભૂદ્બલમ્

અસ્મિન્નાયોધને ઘોરે રાજ્ઞાં સંહારમણ્ડલે ।
મસ્તિષ્કકર્દમલુઠત્પત્તિસ્યન્દનકુઞ્જરે

આકીર્ણવક્ત્રકમલે રઙ્ગોદ્ભઙ્ગરથાઙ્ગકે ।
વિસ્રસ્તારાજંસૌઘે ખઙ્ગખણ્ડોત્પલાકુલે

કેશશેવાલજમ્બાલશેષકીલાલપિચ્છિલે ।
અકાલકાલકરિણા સરસીવ વિલોડિતે

સ્રસ્તવરાશ્વકર્ણાઙ્કે ભગ્નબાણાસનાવૃતે ।
કદલીશકલાલોલે વને વજ્રૈરિવાહતે

ઉત્પલાવયવાપૂર્ણવ્યક્તશક્ત્યાસવોદિતે ।
ઉદ્યાન ઇવ કાલસ્ય કપાલચષકાકુલે

પુનઃ પ્રવૃત્તે સમરે શલ્યહાર્દિક્યસૌવલાઃ ।
વિવિશુઃ પાણ્ડવચમૂં કૃપદ્રૌણિસુયોધનાઃ

પાર્થપાર્ષતશૈનેયદ્રૌપદેયશિખણ્ડિનઃ ।
જઘ્નુસ્ત્રિગર્તગાન્ધારકપિનાથવરૂથિનીઃ

અમર્યાદે રણે તસ્મિન્ક્ષીબા ઇવ મહારથાઃ ।
ક્રુદ્ધા યુયુધિરે ઘોરં હતબન્ધુસુહૃદ્ગણાઃ

સત્યસેનં સુષેણં ચ ચિત્રસેનં ચ કર્ણજમ્ ।
જઘાન નકુલો વીરાન્કર્ણતુલ્યપરાક્રમાન્

તતઃ શલ્યેન બલિના ગજેનેવ સરોજિની ।
મૃદ્યમાના સનિર્ઘોષા ચકમ્પે પાણ્ડુવાહિની

શલ્યેન રિપુશલ્યેના વધ્યમાનાં વરૂથિનીમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ભીમો ગદાપાણિર્ભીમકોપસ્તમાદ્રવત્

સ હત્વા ગદયા તસ્ય રથં રથશતચ્છિદઃ ।
મુમૂર્ષોર્દણ્ડમુદ્યમ્ય તસ્થૌ કાલ ઇવાગ્રતઃ

આદાય મદ્રરાજો ઽપિ ગદાં ચામીકરાઙ્ગદામ્ ।
ભીમં ભીમબલઃ કોપાદ્દર્પોદ્ધતમયોધયત્

મણ્ડલાનિ ચરન્તૌ તાવભિપત્ય પરસ્પરમ્ ।
ઘાતજાતસ્ફુલિઙ્ગાભ્યાં ગદાભ્યામભિજઘ્નતુઃ

તયોર્મૂર્ચ્છિતયોઃ ક્ષિપ્રં મોહાત્પતિતયોર્ભુવિ ।
સાનુગાસ્તૂર્ણમાજગ્મુઃ સંરબ્ધાઃ કુરુપાણ્ડવાઃ

સંજ્ઞામવાપ્ય સહસા યથાવત્સ્થિતયોસ્તયોઃ ।
દુર્યોધનમુખા વીરાઃ પાર્થમુખ્યાનયોધયન્

બ્રહ્મલોકાભિકામેષુ યુધ્યમાનેષુ રાજસુ ।
સુયોધનશ્ચેકિતાનમવધીદ્ભૂભુજાં વરમ્

મદ્રરાજસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડૂપુત્રાન્સહાનુગાન્ ।
અવારયદ્બલાદેકઃ પૂજ્યમાનો નભશ્ચરૈઃ

શસ્ત્રવૃષ્ટિં તદુત્સૃષ્ટાં છિત્ત્વા બાણૈરસંભ્રમઃ ।
મુહુર્તાદ્વિદધે શલ્યસ્તાનદૃશ્યાન્પતત્રિભિઃ

છાદિતે શરજાલેન સૈન્યે મદ્રમહીભુજા ।
ક્રુદ્ધો ઽવધીત્સહસ્રે દ્વે રથાનાં ધર્મનન્દનઃ

દૃષ્ટ્વાનુગાન્હતાન્રાજ્ઞા શલ્યો યુધિ યુધિષ્ઠિરમ્ ।
શિલીમુખશતૈઃ પૂર્ણમથાશોકમિવાકરોત્

પીડિતે ધર્મતનયે નકુલઃ કોપકમ્પિતઃ ।
ભીમસાત્યકિમુખ્યાશ્ચ શરૈઃ શલ્યમવાકિરન્

તતઃ શરાન્ધકારેણ સ્થગયન્ભુવનોદરમ્ ।
ઉન્મમાથઃ ઘનધ્વાનઃ શલ્યઃ પાર્થવરૂથિનીમ્

આકુલઃ સમરે તસ્મિઞ્જિષ્ણુર્દ્રૈણિમયોધયત્ ।
દુર્યોધનં ભીમસેનો નકુલઃ સુબલાત્મજમ્

ક્ષપિતાશેષનૃપતેઃ શલ્યસ્યાથ યુધિષ્ઠિરઃ ।
છિત્ત્વાયુધાનિ સર્વાણિ તિલશો વિદધે રથમ્

અપરં રથમાસ્થાય મદ્રરાજઃ ક્રુધા જ્વલન્ ।
ચકાર ધર્મતનયં કૃત્તચાપરથધ્વજમ્

ભીમસેનો ઽથ વિરથં દૃષ્ટ્વા રાજાનમાકુલઃ ।
ચકર્ત મદ્રરાજસ્ય રથં સર્વાયુધૈઃ સહ

ખડ્ગહસ્તસ્તતઃ શલ્યો નિઘ્નન્સ્યન્દનકુઞ્જરાન્ ।
ચચારાલક્ષિતતનુર્મર્ગૈર્ગરુડવિક્રમઃ

અથ જ્વાલાયમાનેન શોણપટ્ટેન ગુણ્ઠિતામ્ ।
ભ્રાજિષ્ણુરત્નખચિતાં મૃત્યોર્દન્તાવલીમિવ

એતદન્તં કુરુબલં યુદ્ધમેવંવિધં કુતઃ ।
ઇતીવ ઘણ્ટાપટલૈઃ ક્રોશન્તીમશનિસ્વનામ્

યુધિષ્ઠિરઃ સહસ્રઘ્નિં દીપ્તાં ષણ્મુખવિક્રમઃ ।
પ્રાહિણોન્મદ્રરાજાય શક્તિં શક્તિમતાં વરઃ

સ તયા ભિન્નહૃદયઃ પપાત ક્ષ્માભૃતાં વરઃ ।
શ્રોત્રનાસાસ્યવિવરસ્રવદ્રુધિરનિર્ઝરઃ

***** શલ્યવધઃ ॥ 1 ॥ *****
શલ્યે હતે કૌરવાણામાશા શેષાવલમ્બને ।
રથિનો દુદ્રુવુઃ સર્વે ભગ્નમાનમનોરથાઃ

તતઃ શલ્યાનુજઃ ક્રુદ્ધો વિચિત્રકવચાભિધઃ ।
અભ્યાયાયૌ ધર્મરાજં દારયન્તમનીકિનીમ્

પૃષત્કવર્ષિણસ્તસ્ય ચિત્રરત્નોજ્જ્વલં શિરઃ ।
રોહણાદ્રેરિવોત્તુઙ્ગં શૃઙ્ગં ચિચ્છેદ ધર્મજઃ

તસ્મિન્હતે ભજ્યમાનાં નાથહીનાં પતાકિનીમ્ ।
પરાવૃત્ય કૃપદ્રૌણિહાર્દિક્યાસ્તૂર્ણમાયયુઃ

નદદ્ભિશ્ચેદિપાઞ્ચાલૈર્લબ્ધલક્ષ્યૈર્મહારથાઃ ।
તે મુહૂર્તં યુયુધિરે પ્રયાતા બહુતામિવ

તતઃ સ્વામિવધામર્ષાદ્યુધિષ્ઠિરમભિદ્રુતાન્ ।
હત્વા શેષાનહો મદ્રાનમદ્રાં પૃથિવીં વ્યધાત્

અથ ભીમો ગદાપાણિર્નિપુણઃ ક્ષયકર્મસુ ।
નિષ્પિષ્ય મ્લેચ્છાન્સર્વાંશ્ચ રણં શૂન્યમિવાકરોત્

તતઃ સાત્યકિના વીરે સત્યરાજે નિપાતિતે ।
સ્વયં દુર્યોધનો ઽભ્યેત્ય પાણ્ડુપુત્રાનયોધયત્

ન રથો ન ગજો નાશ્વો ન યોધઃ પાણ્ડવેષ્વભૂત્ ।
હૈમનામાઙ્કિતૈર્વ્યાપ્તો યો ન દુર્યોધનેષુભિઃ

ચકમ્પે કુઞ્જરકુલં તસ્ય નારાચવર્ષિણઃ ।
મણિકાઞ્ચનઝાઙ્કારતારમૌર્વીરવૈર્મુહુઃ

દુર્યોધને યુધ્યમાને લબ્ધલક્ષ્યૈરરાતિભિઃ ।
આયયુર્દ્રૈણિહાર્દિક્યસુશર્મકૃપસૌબલાઃ

ઘોરે રણવ્યતિકરે તેષાં નિબિડપાતિનામ્ ।
નિરાલોકો ઽભવલ્લોકો રજસા સંવૃતે રવૌ

કુઞ્જરેન્દ્રતટાઘાતક્ષમે રજસિ દુઃસહે ।
વિભાગો નાભવત્કશ્ચિત્કલ્પાપાય ઇવાગતે

ક્વ દ્રૌણિઃ ક્વ ચ ગાન્ધારઃ ક્વ ચ રાજા સુયોધનઃ ।
ઇત્યભૂદ્વિપુલઃ શબ્દઃ પાણ્ડુસેનાસુ સર્વતઃ

તસ્મિન્મુહૂર્તે પ્રલયાવર્તસંક્રાન્તગોચરે ।
જઘાન મારુતસુતઃ શેષાન્દુર્યોધનાનુજાન્

મહાબાહું ભૂરિબલં જૈત્રં દુર્દર્શનં શલમ્ ।
સુનાદં ચ સ હત્વા તાનુન્નનાદ ક્ષયોચિતાન્

તતો મામગ્રહીદ્વીરઃ સાત્યકિર્વિનરલે રણે ।
સંજયો ઽયં મયા લબ્ધો નિગદ્યેતિ સસંભ્રમમ્

અથાર્જુનઃ સુશર્માણં સપુત્રં સપદાનુગમ્ ।
હત્વા સંશપ્તકાનીકં નિઃશેષં વિશિખૈર્વ્યધાત્

દ્યૂતે રણાભિધે તસ્મિન્સાયકાક્ષાન્ક્ષિપન્મુહુઃ ।
સહદેવોર્ઽધચન્દ્રેણ જહાર શકુનેઃ શિરઃ

***** શકુનિવધઃ ॥ 2 ॥ *****
ઉલૂકં તત્સુતં હત્વા ગાન્ધારાણામનીકિનીમ્ ।
જઘાન માદ્રીતનયો વનવાસદશાં સ્મરન્

અથ નિઃશેષિતે સૈન્યે શ્રાન્તો નિહતવાહનઃ ।
અપસૃત્ય રણાત્પ્રાયાત્પદ્ભ્યાં રાજા સુયોધનઃ

કૃતવર્મકૃપદ્રૌણિશેષે તસ્મિન્મહારણે ।
ક્ષણાદશેષતાં યાતે ભૂતવેતાલમણ્ડલે

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય વચસા માં નિહન્તું સમુદ્યતે ।
શૈનેયે ભગવાન્વ્યાસો રરક્ષ કરુણાનિધિઃ

તતો દિનાન્તે શોકાર્તઃ પ્રસ્થિતો ઽહં સુયોધનમ્ ।
અપશ્યં વજ્રહૃદયં પ્રયાન્તં ચક્રવર્તિનમ્

સ પાદચારી માં દૃષ્ટ્વા લજ્જાકુટિલકન્ધરઃ ।
ઊચે સંજયરાજાનં બ્રૂયાસ્ત્વં જનકં મમ

તેન કર્ણેન સુહૃદા તૈશ્ચ વીરૈર્વિના કૃતઃ ।
હ્રદં પ્રવિષ્ટઃ પુત્રસ્તે હીનો દુઃશાસનાદિભિઃ

મામિત્યુક્ત્વા સ સંસ્તમ્ભ્ય સલિલં દૈત્યમાયયા ।
હ્રદં વિવેશ વિપુલં પ્રૌઢશોકાનલાકુલઃ

તં સ્તમ્ભિતોરુસલિલે સરસિ પ્રવિષ્ટં જ્ઞાત્વા ગિરા મમ ગુરોસ્તનયઃ કૃપશ્ચ ।
ભોજશ્ચ ભૂપતિશિખામણિલીઢપાદં લક્ષ્મીવિલાસસદનં શુશુચુસ્તમેત્ય

અક્ષૌહિણીપરિવૃતો ઽથ વિસૃજ્ય ગેહં રાત્રૌ યુયુત્સુમખિલૈઃ સહ રાજદારૈઃ ।
ધર્માત્મજસ્તમૃણશેષમિવ પ્રદધ્યૌ દુર્યોધનં સહ ધનંજયભીમમુખ્યૈઃ

યત્પાદપદ્મનખચન્દ્રમરીચિમાલા માલા ઇવ ક્ષિતિભૃતાં બભુરુત્તમાઙ્ગે ।
સો ઽપ્યેક એવ કુરુરાજસુતઃ પદાતિર્યાતો ધિગાસ્થિરવિલાસવિકાસિ દૈવમ્

યસ્યા વશાદ્બત નતોન્નતભાઞ્જિ ભાવચક્રાણિ હન્ત વિશરારુદશાં વિશન્તિ ।
સંક્રન્દનાનિ યતિવિભ્રમમુદ્રિતાનિ તસ્યૈ નમો ઽસ્તુ સતતં ભવિતવ્યતાયૈ