ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 16

ઇતિ શ્રીક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં ભારતમઞ્જર્યામાશ્રમવાસિકં પર્વ
મૌસલં પર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

મહીં મહીભૃતાં ધુર્યે ધર્મરાજે પ્રશાસતિ ।
ષડ્વિંશે ઽબ્દે મહાભાગા દ્વારકાં મુનયો યયુઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા કૌશિકમુખાન્પ્રહર્ષન્મદવિપ્લુતાઃ ।
સામ્બં કૃત્વા વધૂવેશં પપ્રચ્છુર્વૃષ્ણિપુંગવાઃ

અપિ પુત્રઃ સુતા વાસ્યા ભવિષ્યતિ મુનીશ્વરાઃ ।
તચ્છ્રુત્વા તે ઽવદન્નસ્યાઃ કુલમૃત્યુર્ભવિષ્યતિ

મુસલં બ્રહ્મદણ્ડાખ્યમિત્યુક્ત્વાદર્શનં યયુઃ ।
લૌહં સામ્બસ્તતો ઽસૂત મુસલં વજ્રસંહતમ્

તદાહ્વકો ભયાત્પિષ્ટ્વા તૂર્ણં તત્યાજ સાગરે ।
સર્વજ્ઞો જ્ઞાતવૃત્તાન્તો વૃષ્ણિક્ષયમુપસ્થિતમ્

વિજ્ઞાય કૈટભારાતિસ્તીર્થયાત્રારસાદ્યયૌ ।
ચણ્ડાંશુમણ્ડલોચ્ચણ્ડં તતશ્ચક્રં સુરદ્વિષઃ

રથો ધ્વજશ્ચ સૌવર્ણઃ સહસાન્તરધીયત ।
અથ માર્જારવિચ્છાયે કબન્ધાવૃતમણ્ડલે

સૂર્યે વિઘટ્ટિતાશેષદિક્તટે વાતિ મારુતે ।
મુણ્ડો વિટઙ્કવદનો યાદવાનાં ગૃહે ગૃહે

સંદર્શ્ય વદનં પ્રાયાદ્વાચાન્વિષ્ટો ઽપ્યદૃશ્યત ।
ચીત્કારપુરુષઃ શબ્દઃ શારિકાનાં ગૃહેષ્વભૂત્

ગૃધ્રગોમાયુનાદેન રાજમાર્ગૌઽપ્યપૂર્યત ।
વિપરીતા પ્રસૂતિશ્ચ પશૂનામભવત્તદા

કોશેષુ કનકાબન્ધે રત્નાનિ સ્વયમસ્ફુટન્ ।
તેષુ ઘોરનિમિત્તેષુ જાતેષ્વપ્યવિશઙ્કિતાઃ

બભૂવુર્વૃષ્ણયો ભાન્તિ ન હિ નાશેષુ બુદ્ધયઃ ।
પ્રભાસમથ સંપ્રાપ્તે કૃષ્ણે યાદવવૃષ્ણયઃ

તમેવ દેશમભ્યેત્ય ચક્રિરે વિપુલોત્સવમ્ ।
ઉદ્યાનેષુ વિચિત્રેષુ વિજહ્નુસ્તત્ર તે સુખમ્

ગીતનૃત્યરસાસક્તાઃ કલિતાઃ કાલચક્ષુષા ।
આપાનકેલિસંસક્તે તતો વૃષ્ણિકુલે ઽભવત્

વિવાદે યુદ્ધસંબદ્ધઃ શૈનેયકૃતવર્મણોઃ ।
હાર્દિક્યં સાત્યાકિઃ પ્રાહ સુપ્તહા સૌપ્તિકો ભવાન્

સ તમૂચે ત્વયા પ્રાયગતો ભૂરિશ્રવા હતઃ ।
એવં વિવાદાત્સંગ્રામસ્તેષામાસીત્સુદારુણઃ

પ્રાક્તસ્માદ્વજ્રમુસલાત્પ્રજાતૈર્વલ્લરીચયૈઃ ।
તૃણમપ્યભવત્તત્ર બ્રહ્મદણ્ડમદોત્કટમ્

ક્ષયાય મુસલીભૂતં સહસાન્ધકવૃષ્ણિષુ ।
યા ભૂદાપાનભૂસ્તેષાં લલનાનયનોત્સવઃ

સૈવ મૃત્યોરભૂદ્ધોરસંહારાહારમણ્ડપઃ ।
સામ્બે ગદે ચારુદોષ્ણિ પ્રદ્યુમ્ને કૃતવર્મણિ

અનિરુદ્ધે ચ શૈનેયે નિહતે પશ્યતો હરેઃ ।
વૃત્તે વૃષ્ણિક્ષયે ઘોરે સ્ત્રીશેષા યાદવે કુલે

દ્વારકા પ્રરુરોદેવ ચ્છિન્નહારાશ્રુનિર્ઝરૈઃ ।
તતઃ શૌરિર્હલધરં દ્રષ્ટું દુઃખાકુલો વ્રજન્

દારુકં તત્કથયિતું પ્રાહિણોત્સવ્યસાચિને ।
યોષિતાં દસ્તુરક્ષાયૈ બભ્રુમાદાય કેશવઃ

ગત્વા જનકમામન્ત્ર્ય રૌહિણેયમુપાયયૌ ।
અથાપશ્યન્મુખાત્તસ્ય નિઃસૃતં મધુસૂદનઃ

સહસ્રશીર્ષં ભુજગં શ્વેતં શ્વેતાચલોપમમ્ ।
વાસુકિપ્રમુખૈર્નાગૈરથ પ્રત્યુદ્યતૈઃ સહ

દૃષ્ટ્વાર્ણવં પ્રવિષ્ટં તં વરુણેનાર્ચિતં પુનઃ ।
ગતિજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં ન શુશોચ જનાર્દનઃ

ભવે હ્યભાવસદ્ભાવે ભાવાનાં સ્થિરતા કુતઃ ।
અનન્તધામ્નિ મિલિતે બલભદ્રે સકાનને

પ્રવિશ્ય યોગી સુષ્વાપ નિબદ્ધપ્રાણધારણઃ ।
તં સ્વજ્યોતિષિ સંસક્તં લુબ્ધકો મૃગશઙ્કયા

જઘાન નિશિતાગ્રેણ શરેણ ચરણોદરે ।
કૃષ્ણશારધિયા કૃષ્ણો લુબ્ધકેનેષુણા હતઃ

નારાયણાખ્યમવિશત્પરં ધામ સનાતનમ્ ।
સુરસિદ્ધર્ષિગન્ધર્વૈઃ પૂજ્યમાને સહ શ્રિયા

વિષ્ણું પ્રવિષ્ટે ગોવિન્દે બભૂવ ક્ષુભિતં જગત્ ।
અત્રાન્તરે દારુકેન કથિતે યાદવક્ષયે

શોકં ત્રાસં ચ દૈન્યં ચ ભેજિરે પાણ્ડવાઃ પરમ્ ।
તતો યુધિષ્ઠિરગિરા દ્વારકાં શ્વેતવાહનઃ

દારુકેનૈવ સહિતઃ પ્રયયૌ શોકમૂર્ચ્છિતઃ ।
સ પ્રાપ યાદવપુરીમપદ્મામિવ પદ્મિનીમ્

વૃષ્ણિસિંહૈર્વિરહિતા ગુહાં હૈમવતીમિવ ।
કષ્ટૈરરિષ્ટનિચયૈઃ સ્પૃષ્ટાં દુઃખાદ્વિલોક્ય તામ્

દ્રષ્ટું વિવેશ શોકાર્તં જનકં કંસવિદ્વિષઃ ।
તારપ્રલાપમુખરૈર્વૃતં વૃષ્ણિવધૂજનૈઃ

ષોડશસ્ત્રીસહસ્રાણિ કલત્રં કમલાપતેઃ ।
સૌભદ્રજનકો દૃષ્ટ્વા મુમોહ ભયવિહ્વલમ્

શયાનં ભુવિ પાર્થો ઽપિ વસુદેવં પ્રલાપિનમ્ ।
વિલોક્ય શોકવિવશો વજ્રભિન્ન ઇવાપતત્

ક્વ રામઃ ક્વ ચ ગોવિન્દઃ ક્વ પ્રદ્યુમ્નઃ ક્વ સાત્યકિઃ ।
અહો વિધેર્દુરન્તેયં શક્તિરિત્યર્જુનો ઽવદત્

મણિકઙ્કણઝાઙ્કારિનૃત્તગીતઘનધ્વનિઃ ।
અવિશ્રાન્તમભૂદ્યત્ર શ્રવણાનન્દનિર્ઝરૈઃ

તત્રૈવ વૃષ્ણિનારીણાં શૃણ્વન્નારોદનધ્વનિમ્ ।
નિશાં નિનાય બીભત્સુર્નિરપાયમયીં શ્રિયમ્

તતઃ પ્રાતઃ પ્રિયસુતો વસુદેવઃ પ્રિયાં તનુમ્ ।
તત્યાજ દેવકીમુખ્યૈરનુયાતો વધૂજનૈઃ

તતઃ સાત્ત્વતમુખ્યાનાં સર્વેષાં શોકવિહ્વલઃ ।
પાર્થઃ શરીરં સંસ્કૃત્ય ચકાર સલિલક્રિયામ્

વજ્રાભિધાનં કૃષ્ણસ્ય પૌત્રં કુન્તીસુતસ્તતઃ ।
આદાય વૃષ્ણિકાન્તાશ્ચ પ્રતસ્થે દારુકાનુગઃ

અથ દ્વારવતીં સ્ફારતરઙ્ગભુજમણ્ડલૈઃ ।
શઙ્ખાટ્ટહાસવિકટો જહાર મકરાકરઃ

હતે વૃષ્ણિપુરે ક્ષિપ્રં રત્નલોભાદિવાબ્ધિના ।
પુરુષાનુગતં સર્વમિત્યૂચે દુઃખિતો જનઃ

કલત્રં વૃષ્ણિસિંહાનામાદાય શ્વેતવાહનઃ ।
ઇન્દ્રપ્રસ્થં વ્રજન્પ્રાપ દુર્ગમાં વિકટાટવીમ્

દસ્યવસ્તત્ર ગોપાલા બલિનઃ પશુજીવિનઃ ।
અદૃષ્ટપૂર્વાઃ સ્વર્યોષિત્સુભગાઃ સાત્ત્વતાઙ્ગનાઃ

તડિત્તરલરત્નાંશુપુઞ્જરિતામ્બરાઃ ।
વિલોક્ય લોભવશગા હર્તુમભ્યુદ્યયુર્બલાત્

ગોપાનાપતિતાન્દૃષ્ટા તાનુગ્રલગુડાયુધાન્ ।
ગાણ્ડીવધન્વા ગાણ્ડીપમધિજ્યમકરોત્ક્રુધા

કાલશક્તિહતસ્યાપિ તસ્યાપિ ક્ષપિતદ્વિષઃ ।
ન શક્તિરભવત્કાચિત્ક્ષીણેષોર્જ્યાવિકર્ષણે

ચાપયષ્ટિરનાયત્તા તસ્યાભૂદતિદુઃખગા ।
વૃદ્ધસ્યેવ દરિદ્રસ્ય તરુણી રૂપિણી વધૂઃ

તસ્ય કોપાગ્નિતપ્તસ્ય વૃથા ભ્રૂભઙ્ગકારિણઃ ।
ભૃત્યા ઇવાવિનીતસ્ય બભૂવુરવશાઃ શરાઃ

તે દિવ્યાસ્ત્રગણાઃ ક્વાપિ જગ્મુરુત્સૃજ્ય તં મૃધે ।
ગુણસઙ્ગામનાદૃત્ય ધૂર્તા મિત્રમિવાધનમ્

સ નિઃશશ્વાસ વિપુલૈર્માર્ગણૈઃ પરિવર્જિતઃ ।
ક્ષીણકોશ ઇવ ત્યાગી વૈલક્ષ્યવિનતાનનઃ

તતો નિષ્પ્રતિભે તત્ર પાર્થે સર્વાયુધક્ષયાત્ ।
વૃષ્ણિપૌરાઙ્ગના જહ્રુર્નિર્વિવેકા વનેચરાઃ

ન તુ પ્રધાનનારીષુ તેષામાસીત્પ્રગલ્ભતા ।
અનર્હસ્ય મહાર્હેષુ નીચસ્યોજસ્વિતા કથમ્

તૈઃ પ્રસહ્ય હૃતે સ્ત્રૈણે ભગ્નમાનો ધનંજયઃ ।
પ્રતસ્થે નિજદોર્દણ્ડે સાસૂયાઃ પાતયન્દૃશઃ

અહો બલવતી દેવી સંસારે ઽસ્મિન્નનિત્યતા ।
અહો નિઃસારપર્યન્તા ભાવાનાં પ્રભવિષ્ણુતા

અહો સર્વકષઃ કાલશ્ચિત્રપાકમહો જગત્ ।
વિજિતે વિજયો ગોપૈર્દુઃખાદિત્યવદજ્જનઃ

ધિગનિત્યવિલાસસ્ય વિભ્રમભ્રાન્તિકારિણઃ ।
ધાતુરદ્ભુતનિર્માણવિનોદવિશરારુતામ્

આખણ્ડલપ્રભૃતયઃ ખાણ્ડવે યેન ખણ્ડિતાઃ ।
કૈરાતે ત્રિપુરારાતિઃ સમરે યેન તોષિતઃ

જિત્વા તમપિ ગોપાલા વરાકાઃ સુહૃદં હરેઃ ।
જહ્રુર્વિષ્ણુકલત્રાણિ ધિક્કાલસ્ય દુરન્તતામ્

રેવતીં રુક્મિણીં સત્યભામાં જામ્બવતીં તથા ।
વજ્રં પૌત્રં ચ કંસારેરન્યાશ્ચ યદુયોષિતઃ

આદાય ફલ્ગુણઃ શોચન્નિન્દ્રપ્રસ્થં સમાવિશત્ ।
સબાષ્પં પૌરસંઘાતૈરભિતઃ પરિવારિતઃ

રાજ્યે નિધાય તત્રૈવ વજ્રં યાતે ધનંજયે ।
સત્યભામાનુગા દેવ્યઃ પાવકં વિવિશુઃ શુચા

વ્રજન્વૃષ્ણિવિયોગાર્તઃ કિરીટિ હસ્તિનાપુરમ્ ।
પરાવરજ્ઞં ભાવાનાં વને વ્યાસં વ્યલોકયત્

દુઃખાન્ન્યવેદયત્તસ્મૈ ઘોરં વૃષ્ણિકુલક્ષયમ્ ।
આત્મનશ્ચાત્તચાપસ્ય ગોપૈઃ પથિ પરાભવમ્

તમબ્રવીજ્જ્ઞાનનિધિર્મુનિરાશ્વાસ્ય મૂર્ચ્છિતમ્ ।
પુત્ર કાલવિલાસાનાં સર્વમેતદ્વિજૃમ્ભિતમ્

મતિર્વિભૂતયો ભોગાઃ પ્રભાવાઃ શક્તયો ગુણાઃ ।
સર્વથા કાલકલયા નીયતે સ્મૃતિશેષતામ્

ધ્રુવં સર્વપરિત્યાગે ન કુર્યુર્મુનયો મતિમ્ ।
અવસાનૈકવિરસા યદિ ન સ્યાદ્ભવસ્થિતિઃ

ઇત્યુક્તો મુનિના પાર્થઃ પ્રયયૌ હસ્તિનાપુરમ્ ।
પ્રભાવં વૃષ્ણિસિંહસ્ય કલયન્ભૃશવિહ્વલઃ