ભામતિ · અધ્યાય 5

1.2.3.11.
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્ ।
સંશયમાહ- #તત્રેતિ# ।
પૂર્વપક્ષે પ્રયોજનમાહ- #યદિ બુદ્ધિજીવાવિતિ# ।
સિદ્ધાન્તે પ્રયોજનમાહ- #અથ જીવપરમાત્મનાવિતિ# ।
ઔત્સર્ગિકસ્ય મુખ્યતાબલાત્પૂર્વસિદ્ધાન્તપક્ષાસંભવેન પક્ષાન્તરં કલ્પયિષ્યત ઇતિ મન્વાનઃ સંશયમાક્ષિપતિ- #અત્રાહાક્ષેપ્તેતિ# ।
ઋતં સત્યમ્ ।
અવશ્યંભાવીતિ યાવત્ ।
સમાધત્તે- #અત્રોચ્યતદ ઇતિ# ।
અધ્યાત્માધિકારાદન્યૌ તાવત્પાતારાવશક્યૌ કલ્પયિતુમ્ ।
તદિહ બુદ્ધેરચૈતન્યેન પરમાત્મનશ્ચ પિબચ્છબ્દો લક્ષયન્સ્વાર્તમજહન્નિચરેચરયુક્તપિબદપિબત્પરો ભવતીત્યર્થઃ ।
અસ્તુ વા મુખ્ય એવ, તથાપિ ન દોષ ઇત્યાહ- #યદ્વેતિ# ।
સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં હિ કર્તૃત્વં તચ્ચ પાતુરિવ પાયયિતુરપ્યસ્તીતિ સો ઽપિ કર્તા ।
અત એવ ચાહુઃ-ઽયઃ કારયતિ સ કરોત્યેવઽ ઇતિ ।
એવં કરણસ્યાપિ સ્વાતન્ત્ર્યવિવક્ષયા કથઞ્ચિત્કર્તૃત્વં, યથા કાષ્ઠાનિ પચન્તીતિ ।
તસ્માન્મુખ્યત્વે ઽપ્યવિરોધ ઇતિ ।
તદેવં સંશયં સમાધાય પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞાવિતિ# ।
ઽનિયતાધારતા બુદ્ધિવસંભવિની નહિ ।
ક્લેશાત્કલ્પયિતું યુક્તા સર્વગે પરમાત્મનિ ॥
ઽ નચ પિબન્તાવિતિવત્પ્રવિષ્ટપદમપિ લાક્ષણિકં યુક્તં, સતિ મુખ્યાર્થત્વે લાક્ષણિકાર્થત્વાયોગાત્, બુદ્ધિજીવયોશ્ચ ગુહાપ્રવેશોપપત્તેઃ ।
અપિચ ઽસુકૃતસ્ય લોકેઽ ઇતિ સુકૃતલોકવ્યવસ્થાનેન કર્મગોચરાનતિક્રમ ઉક્તઃ ।
બુદ્ધિજીવૌ ચ કર્મગોચરંમનતિક્રાન્તૌ ।
જીવો હિ ભોક્તૃતયા બુદ્ધિશ્ચ ભોગસાધનતયા ધર્મસ્ય ગોચરે સ્થિતૌ, ન તુ બ્રહ્મ, તસ્ય તદાયત્તત્વાત્ ।
કિઞ્ચ છાયાતપાવિતિ તમઃપ્રકાશાવુક્તૌ ।
તત્રાપિ પ્રેતે વિચિકિત્સાપનુત્તયે બુદ્ધેર્ભેદેન પરલોકી જીવો દર્શનીય ઇતિ બુદ્ધિરુચ્યતે ।
એવંપ્રાપ્તેભિધીયતે-ઽઋતપાનેન જીવાત્મા નિશ્ચિતો ઽસ્ય દ્વિતીયતા ।
બ્રહ્મણૈવ સરૂપેણ ન તુ બુદ્ધ્યા વિરૂપયા

1.2.3.12.
પ્રથમં સદ્વિતીયત્વે બ્રહ્મણાવગતે સતિ ।
ગુહાશ્રયત્વં ચરમં વ્યાખ્યેયમવિરોધતઃ

1.2.3.13.
ગૌઃ સદ્વિતીયેત્યુક્તે સજાતીયેનૈવ ગવાન્તરેણાવગમ્યતે, ન તુ વિજાતીયેનાશ્વાદિના ।
તદિહ ચેતનો જીવઃ સરૂપેણ ચેતનાન્તરેણૈવ બ્રહ્મણા સદ્વિતીયઃ પ્રતીયતે, ન ત્વચેતનયા વિરૂપયા બુદ્ધ્યા ।
તદેવમ્ ઽઋતં પિબન્તૌઽ ઇત્યત્ર પ્રથમમવગતે બ્રહ્મણિ તદનુરોધેન ચરમં ગુહાશ્રયત્વં શાલગ્રામે હરિરિતવદ્વ્યાખ્યેયમ્ ।
બહુલં હિ ગુહાશ્રયત્વં બ્રહ્મણઃ શ્રુતય આહુઃ ।
તદિદમુક્તમ્- #તદ્દર્શનાદિતિ# ।
તસ્ય બ્રહ્મણો ગુહાશ્રયત્વસ્ય શ્રુતિષુ દર્શનાદિતિ ।
એવઞ્ચ પ્રથમાવગતબ્રહ્માનુરોધેન સુકૃતલોકવર્તિત્વમપિ તસ્ય લક્ષણયા છત્રિન્યાયેન ગમયિતવ્યમ્ ।
છાયાતપત્વમપિ જીવસ્યાવિદ્યાશ્રયતયા બ્રહ્મણશ્ચ શુદ્ધપ્રકશસ્વભાવસ્ય તદનાશ્રયતયા મન્તવ્યમ્

1.2.3.14.
ઇમમેવ ન્યાયં ઽદ્વા સુપર્ણાઽ ઇત્યત્રાપ્યુદાહરણે કૃત્વાચિન્તયા યોજયતિ- #એષ એવ ન્યાય ઇતિ# ।
અત્રાપિ કિં બુદ્ધિજીવૌ ઉત જીવપરમાત્માનાવિતિ સંશટ્ય કરણરૂપાયા અપિ બુદ્ધેરેધાંસિ પચન્તીતિવત્કર્તૃત્વોપચારાબુદ્ધિજીવાવિહ પૂર્વપક્ષયિત્વા સિદ્ધાન્તયિતવ્યમ્ ।
સિદ્ધાન્તશ્ચ ભાષ્યકૃતા સ્ફોરિતઃ ।
તદ્દર્શનાદિતિ ચ ઽસમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નઃઽ ઇત્યત્ર મન્ત્રે ।
ન ખલુ મુખ્યે કર્તૃત્વે સંભવતિ કરણે કર્તૃત્વોપચારો યુક્ત ઇતિ કૃત્વાચિન્તામુદ્ઘાટયતિ- #અપર આહ# ।
સત્ત્વં બુદ્ધિઃ ।
શઙ્કતે- #સત્ત્વશબ્દ ઇતિ# ।
સિદ્ધાન્તાર્થં બ્રાહ્મણં વ્યાચષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ- #તન્નેતિ ।
યેન સ્વપ્નં પશ્યતીતિ# ।
યેનેતિ કરણમુપદિશતિ ।
તતશ્ચ ભિન્નં ક્રતારં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ ।
#યો ઽયં શારીર ઉપદ્રષ્ટેતિ# ।
અસ્તુ તર્હ્યસ્યાધિકરણસ્ય પૂર્વપક્ષે એવ બ્રાહ્મણાર્થઃ, વચનાવિરોધે ન્યાયસ્યાભાસત્વાદિત્યત આહ- #નાપ્યસ્યાધિકરણસ્ય પૂર્વપક્ષં ભજત ઇતિ# ।
એવં હિ પૂર્વપક્ષમસ્ય ભજેત, યદિ હિ ક્ષેત્રત્રે સંસારિણિ પર્યવસ્યેત ।
તસ્ય તુ બ્રહ્મરૂપતાયાં પર્યવસ્યન્ન પૂર્વપક્ષમપિ સ્વીકરોતીત્યર્થઃ ।
અપિચ ।
#તાવેતૌ#
#સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌ ન હ વા એવંવિદિ રજ આધ્વંસત ઇતિ# ।
રજો ઽવિદ્યા નાધ્વંસનં સંશ્લેષમેવંવિદિ કરોતીતિ ।
એતાવતૈવ વિદ્યોપસંહારાજ્જીવસ્ય બ્રહ્માત્મતાપરતાસ્ય લક્ષ્યત ઇત્યાહ- #તાવતા ચેતિ# ।
ચેદયતિ- #કથં પુનરિતિ# ।
નિરાકરોતિ- #ઉચ્યતે-નેયં શ્રુતિરિતિ# ।
અનશ્નન્ જીવો બ્રહ્માભિચાકશીતીત્યુક્તે શઙ્કતે, યદિ જીવો બ્રહ્માત્મના નાશ્નાતિ, કથં તર્હ્યન્મિન્ભોક્તૃત્વાવગમઃ, ચૈતન્યસમાનાધિકરણં હિ ભોક્તૃત્વમવભાસત ઇતિ ।
તન્નિરાસાયાહ શ્રુતિઃ-ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-નેદં ભોક્તૃત્વં જીવસ્ય તત્ત્વતઃ, અપિતુ બુદ્ધિસત્ત્વં મુખાદિરુપપરિણતં ચિતિચ્છાયાપત્ત્યોપપન્નચૈતન્યમિવ ભુઙ્ક્તે નતુ તત્ત્વતો જીવઃ પરમાત્મા ભુઙ્ક્તે ।
તદેતદધ્યાસાભાષ્યે કૃતવ્યાખ્યાનમ્ ।
તદનેન કૃત્વાચિન્તોદ્ઘાટિતા