ભામતિ · અધ્યાય 6

#અન્તર ઉપપત્તેઃ# ।
નનુ ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ઽ ઇત્યનેનૈવૈતદ્ગતાર્થમ્ ।
સન્તિ ખલ્વત્રાપ્યમૃતત્વાભયત્વાદયો બ્રહ્મધર્માઃ પ્રતિબિમ્બજીવદેવતાસ્વસંબવિનઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મધર્મોપદેશાદ્બ્રહ્મૈવાત્ર વિવક્ષિતમ્ ।
સાક્ષાચ્ચ બ્રહ્મશબ્દોપાદાનાત્ ।
ઉચ્યતે-ઽએષ દૃશ્યત ઇત્યેતત્પ્રત્યક્ષેર્ઽથે પ્રયુજ્યતે ।
પરોક્ષં બ્રહ્મ ન તથા પ્રતિબિમ્બે તુ યુજ્યતે

ઉપક્રમવશાત્પૂર્વમિતરેષાં હિ વર્ણનમ્ ।
કૃતં ન્યાયેન યેનૈવ સ ખલ્વત્રાનુષજ્યતે

ઽઋતં પિબન્તૌ ઇત્યત્ર હિ જીવપરમાત્માનૌ પ્રથમમનગતાવિતિ તદનુરોધેન ગુહાપ્રવેશાદયઃ પશ્ચાદવગતા વ્યાખ્યાતાઃ, તદ્વિદિહાપિ ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષાભિધાનાત્પ્રથમમવગતે છાયાપુરુષે તદનુરોધેનામૃતત્વાભયત્વાદયઃ સ્તુત્યા કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યેયાઃ ।
તત્ર ચામૃતત્વં કતિપયક્ષણાવસ્થાનાત્, અભયત્વમચેતનત્વાત્, પુરુષત્વં પુરુષાકારત્વાત્, આત્મત્વં કનીનિકાયતનત્વાત્, બ્રહ્મરૂપત્વમુક્તરૂપામૃતત્વાદિયોગાત્ ।
એવં વામનીત્વાદયો ઽપ્યસ્ય સ્તુત્યૈવ કથઞ્ચિન્નેતવ્યાઃ ।
કં ચ ખં ચેત્યાદિ તુ વાક્યમગ્નીનાં નાચાર્યવાક્યં નિયન્તુમર્હિ ।
ઽઆચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તાઽ ઇતિ ચ ગત્યન્તરાભિપ્રાયં, ન તૂક્તપરિશિષ્ટાભિપ્રાયમ્ ।
તસ્માચ્છાયાપુરુષ એવાત્રોપાસ્ય ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સંભવમાત્રેણ તુ જીવદેવતે ઉપન્યસ્તે, બાધકાન્તરોપદર્શનાય ચૈષ દૃશ્યત ઇત્યસ્યાત્રાભાવાત્ ।
ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાઽ દિત્યનેન નિરાકૃતત્વાત્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- #ય એષ ઇતિ# ।
ઽઅનિષ્પન્નાભિધાને દ્વે સર્વનામપદે સતી ।
પ્રાપ્ય સંનિહિતસ્યાર્થં ભવેતામભિધાતૃણી ॥
ઽ સંનિહિતાશ્ચ પુરુષાત્માદિશબ્દાસ્તે ચ ન યાવત્સ્વાર્થમભિદધતિ તાવત્સર્વનામભ્યાં નાર્થતુષો ઽભિધીયત ઇતિ કુતસ્તદર્થસ્યાપરોક્ષતા ।
પુરુષાત્મશબ્દૌ ચ સર્વનામનિરપેક્ષૌ સ્વરસતો જીવે વા પરમાત્મનિ વા વર્તેતે ઇતિ ।
નચ તયોષ્ચક્ષુષિ પ્રત્યક્ષદર્શનમિતિ નિરપેક્ષપુરુષપદપ્રત્યાયિતાર્થાનુરોધેન ય એષ ઇતિ દૃશ્ટત ઇતિ ચ યથાસંભવં વ્યાખ્યેયમ્ ।
વ્યાખ્યાતં ચ સિદ્ધવદુપાદાનં શાસ્ત્રાદ્યપેક્ષંવિદ્વિદ્વિષયં પ્રરોચનાર્થમ્ ।
વિદુષઃ શાસ્ત્રત ઉપલબ્દિરેવ દૃઢતયા પ્રત્યક્ષવદુપર્યતે પ્રશંસાર્થમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ તદેવ ચરમં પ્રથમાનુગુણતયા નીયતે યન્નેતું શક્યમ્, અલ્પં ચ ।
ઇહ ત્વમૃતત્વાદયો બહવશાશક્યાશ્ચ નેતુમ્ ।
નહિ સ્વસત્તાક્ષણાવસ્થાનમાત્રમમૃતત્વં ભવતિ ।
તથા સતિ કિં નામ નામૃતં સ્યાદિતિ વ્યર્થમમૃતપદમ્ ।
ભયાભયે અપિ ચેતનધર્મૌ નાચેતને સંભવતઃ ।
એવં વામનીત્વાદયો ઽપ્યન્યત્ર બ્રહ્મણો નેતુમશક્યાઃ ।
પ્રત્યક્ષવ્યપદેશશ્ચોપપાદિતઃ ।
તદિદમુક્તમ્-ઉપપત્તેરિતિ ।
ઽએતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મઽ ઇત્યુક્તે સ્યાદાશઙ્કા ।
નનુ સર્વગતસ્યેશ્વરસ્ય કસ્માદ્વિશિષેણ ચક્ષુરેવ સ્થાનમુપદિશ્યત ઇતિ, તત્પરિહરતિ, શ્રુતિઃ-ઽતદ્યદ્યપ્યસ્મિન્સાર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિઽ ઇતિ ।
વર્ત્મની પક્ષસ્થાને ।
એતદુક્તં ભવતિ-નિર્લેપસ્યેશ્વરસ્ય નિર્લેપં ચક્ષુરેવ સ્થાનમનુરૂપમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #તથા પરમેશ્વરાનુરૂપમિતિ સંયદ્વામાદિગુણોપદેશશ્ચ તસ્મિન્#બ્રહ્મણિ #કલ્પતે#ઘટતે, સમવેતાર્થત્વાત્ ।
પ્રતિબિમ્બાદિષુ ત્વસંવેતાર્થઃ ।
વામનીયાનિ સંભજનીયાનિ શોભનીયાનિ પુણ્યફલાનિ વામાનિ ।
સંયન્તિ સંગચ્છમાનાનિ વામાન્યનેનેતિ સંયદ્વામઃ પરમાત્મા ।
તત્કરણત્વાત્પુણ્યફલોત્પત્તેસ્તેન પુણ્યફલાનિ સંગચ્છન્તે ।
સ એવ પુણ્યફલાનિ વામાનિ નયતિ લોકમિતિ વામનીઃ ।
એષ એવ ભામનીઃ ।
ભામાની ભાનાનિ નયતિ લોકમિતિ ભામનીઃ ।
તદુક્તં શ્રુત્યા-ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ ઇતિ

#સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ચ# ।
આશઙ્કોત્તરમિદં સૂત્રમ્ ।
આશઙ્કામાહ- #કથં પુનરિતિ# ।
સ્થાનિનો હિ સ્થાનં મહદ્વૃષ્ટં, યથા યાદસામબ્ધિઃ ।
તત્કથમત્યલ્પં ચક્ષુરધિષ્ઠાનં પરમાત્મનઃ પરમમહત ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
પરિહરતિ- #અત્રોચ્યત ઇતિ# ।
સ્થાનાન્યાદયો યેષાં તે સ્થાનાદયો નામરૂપપ્રકરાસ્તેષાં વ્યપદેશાત્સર્વગતસ્યૈકસ્થાનનિયમો નાવકલ્પતે ।
નતુ નાનાસ્થાનત્વં નભસ ઇવ નાનાસૂચીપાશાદિસ્થાનત્વમ્ ।
વિશેષતસ્તુ બ્રહ્મણસ્તાનિ તાન્યુપાસનાસ્થાનાનીતિ તૈરસ્ય યુક્તો વ્યપદેશઃ

અપિચ પ્રકૃતાનુસારાદપિ બ્રહ્મૈવાત્ર પ્રત્યેતવ્યં, નતુ પ્રતિબિમ્બજીવદેવતા ઇત્યાહ સૂત્રકારઃ #-સુખવિશિષ્ટાભાધાનાદેવ ચ# ।
એવં ખલૂપાખ્યાયતે-ઉપકોસલો હ વૈ કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચર્યમુવાસ ।
તસ્માચાર્યસ્ય દ્વાદશ વર્ષણ્યગ્નીનુપચચાર ।
સ ચાચાર્યો ઽન્યાન્બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાધ્યાયં ગ્રાહયિત્વા સમાવર્તયામાસ ।
તમેવૈકમુપકોસલં ન સમાવર્તયતિ સ્મ ।
જાયયા ચ તત્સમાવર્તનાયાર્થિતો ઽપિ તદ્વચનમવધીર્યાચાર્યઃ પ્રોષિતવાન્ ।
તતો ઽતિદૂનમાનસમગ્નિપરિચરણકુશલમુપકોસલમુપેત્ય ત્રયો ઽગ્નયઃ કરુણાપરાધીનચેતસઃ શ્રદ્દધાનાયાસ્મૈ દૃઢભક્તયે સમેત્ય બ્રહ્મવિદ્યાસૂચિરે-ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ ઇતિ ।
અથોપકોસલ ઉવાચ, વિજાનામ્યહં પ્રાણો બ્રહ્મેતિ, સ હિ સૂત્રાત્મા વિભૂતિમત્તયા બ્રહ્મરૂપાવિર્ભાવાદ્બ્રહ્મેતિ ।
કિન્તુ કં ચ ખં ચ બ્રહ્મેત્યેતન્ન વિજાનામિ ।
નહિ વિષયેન્દ્રિયસંપર્કજં સુખમનિત્યં લોકસિદ્ધં ખં ચ ભૂતાકાશમચેતનં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
અથૈનમગ્નયઃ પ્રત્યૂચુઃ-ઽયદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કમ્ઽ ઇતિ ।
એવં સંભૂયોક્ત્વા પ્રત્યેકં ચ સ્વવિષયાં વિદ્યામૂચુઃ-ઽપૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્યઃઽ ઇત્યાદના ।
પુનસ્ત એનં સંભૂયોચુઃ, એષા સોમ્ય તે ઽસ્મિદ્વિદ્યા પ્રત્યેકમુક્તા સ્વવિષયા વિદ્યા, આત્મવિદ્યા ચાસ્માભિઃ સંભૂય પૂર્વમુક્તા પ્રાણો બ્રહ્મ કં ખં બ્રહ્મેતિ, આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તા, બ્રહ્મવિદ્યેયમુક્તાસ્માભિર્ગતિમાત્રં ત્વવશિષ્ટં નોક્તં, તત્તુ વિદ્યાફલપ્રાપ્તયે જાબાલસ્તવાચાર્યો વક્ષ્યતીત્યુક્ત્વાગ્નય ઉપરેમિરે ।
એવં વ્યવસ્થિતે ઽયદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કમ્ઽ ઇત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ- #તત્ર ખંશબ્દ ઇતિ પ્રતીકાભિપ્રાયેણેતિ# ।
આશ્રયાન્તરપ્રત્યયસ્યાશ્રયાન્તરે પ્રક્ષેપઃ પ્રતીકઃ ।
યથા બ્રહ્મશબ્દઃ પરમાત્મવિષયો નામાદિષુ ક્ષિપ્યતે ।
ઇદમેવ તદ્બ્રહ્મ જ્ઞેયં યન્નામેતિ ।
તથેદમેવ તદ્બ્રહ્મ યદ્ભૂતાકાશમિતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈતત્પ્રતીકત્વમિષ્ટમ્ ।
લૌકિકસ્ય મુખસ્ય સાધનપારચન્ત્ર્યં ક્ષયિષ્ણુતા ચામયસ્તેન સહ વર્તત ઇતિ સામયં સુખમ્ ।
તદેવં વ્યતિરેકે દોષમુક્ત્વોભયાન્વયે ગુણમાહ- #ઇતચરેતવિશેષિતૌ ત્વિતિ# ।
તદર્થયોર્વિશેષિતત્વાચ્છબ્દાવપિ વિશેષિતાવુચ્યેતે ।
સુખશબ્દસમાનાધિકરણો હિ ખંશબ્દો ભૂતાકાશમર્થં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મણિ ગુણોગેન વર્તતે ।
તાદૃશા ચ ખેન સુખં વિશિષ્યમાણં સામયાદ્વ્યાવૃત્તં નિરામયં ભવતિ ।
તસ્માદુપપન્નમુભયોપાદાનમ્ ।
બ્રહ્મશબ્દાભ્યાસસ્ય પ્રયોજનમાહ- #તત્ર દ્વિતીય ઇતિ# ।
બ્રહ્મપદં કંપદસ્યોપરિ પ્રયુજ્યમાનં શિરઃ, એવં ખંપદસ્યાપિ બ્રહ્મપદં શિરો યયોઃ કઙ્ખંપદયોસ્તે બ્રહ્મશિરસી, તયોર્ભાવો બ્રહ્મશિરસ્ત્વમ્ ।
અસ્તુ પ્રસ્તુતે કિમાયાતમિત્યત આહ- #તદેવં વાક્યોપક્રમ ઇતિ# ।
નન્વગ્નિભિઃ પૂર્વં નિર્દિશ્યતાં બ્રહ્મ, ઽય એષો ઽક્ષિણિઽ ઇત્યાચાર્યવાક્યે ઽપ તદેવાનુવર્તનીયમિતિ તુ કુત ઇત્યાહ- #આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તેતિ ચ ગતિમાત્રાભિધાનમિતિ# ।
યદ્યપ્યેતે ભિન્નવક્તૃણી વાક્યે તથાપિ પૂર્વેણ વક્ત્ના એકવાક્યતાં ગમિતે, ગતિમાત્રાભિધાનાત્ ।
કિમુક્તં ભવતિ, તુભ્યં બ્રહ્મવિદ્યાસ્માભિરૂપદિષ્ટા, તદ્વિદસ્તુ ગતિર્નોક્તા, તાં ચ કિઞ્ચિદધિકમાધ્યેયં પૂરયિત્વાચાર્યો વક્ષ્યતીતિ ।
તદનેન પૂર્વાસંબદ્ધાર્થાન્તરવિવક્ષા વારિતેતિ ।
અથૈવમગ્નિભિરુપદિષ્ટે પ્રોષિત આચાર્યઃ કાલેનાજગામ, આગતશ્ચ વીક્ષ્યોપકોસલમુવાચ, બ્રહ્મવિદ ઇવ તે સોમ્ય મુખં પ્રસન્નં ભાતિ, કો ઽનુ ત્વામનુશશાસેતિ ।
ઉપકોસલસ્તુ હ્રીણો ભીતશ્ચ કો નુ મામનુશિષ્યાત્ ભગવન્ પ્રોષિતે ત્વયીત્યાપાતતો ઽપજ્ઞાય નિર્બધ્યમાનો યથાવદગ્નીનામનુશાસનમવોચત્ ।
તદુપક્ષુત્ય ચાચાર્યઃ સુચિરં ક્લિષ્ટ ઉપકોસલે સમુપજાતદર્યાર્દ્રહૃદયઃ પ્રત્યુવાચ, સોમ્ય કિલ તુભ્યમગ્નયો ન બ્રહ્મ સાકલ્યેનાવોચન્, તદહં તુભ્યં સાકલ્યેન વક્ષ્યમિ, તદનુભવમાહાત્મ્યાત્ ઽયથા પુષ્પકરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતે, ઇત્યેવમુક્તવત્યાચાર્ય આહોપકોસલઃ, બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ, તસ્મૈ હોવાચાચાર્યો ઽર્ચિરાદિકાં ગતિં વક્તુમનાઃ, યદુક્તમગ્નિભિઃ પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ તત્પરિપૂરણાય ઽએષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ ઇત્યાદિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-આચાર્યેણ યે સુખં બ્રહ્માક્ષિસ્થાનં સંયદ્વામં વામનીભામનીત્યેવઙ્ગુણકં પ્રાણસહિતમુપાસતે તે સર્વે ઽપહતપાપ્માનો ઽન્યત્કર્મ કુર્વન્તુ મા વાકાર્ષુઃ, અર્ચિષમર્ચિરભિમાનિનીં દેવતામભિસંભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે, અર્ચિષો ઽહરહર્દેવતાં, અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષં શુક્લપક્ષદેવતાં, તતઃ ષણ્માસાન્, યેષુ માસેષૂત્તરાં દિશમેતિ સવિતા તે ષણ્માસા ઉત્તરાયણં તદ્દેવતાં પ્રતિપદ્યન્તે, તેભ્યો માસેભ્યઃ સંવત્સરદેવતાં, તત આદિત્યં, આદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં, ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં, તત્ર સ્થિતાનેતાન્પુરુષઃ કશ્ચિદ્બ્રહ્મલોકાદવતીર્યામાનવો ઽમાનવ્યાં સૃષ્ટૌ ભવઃ ।
બ્રહ્મલોકભવ ઇતિ યાવત્ ।
સ તાદૃશઃ પુરુષ એતાન્સત્યલોકસ્થં કાર્યં બ્રહ્મ ગમયતિ, સ એષ દેવપથો દેવૈરર્ચિરાદિભિર્નેતૃભિરુપલક્ષિત ઇતિ દેવપથઃ, સ એવ ચ બ્રહ્મણા ગન્તવ્યેનોપલક્ષિત ઇતિ બ્રહ્મપથઃ, એતેન પથા પ્રતિપદ્યમાનાઃ સત્યલોકસ્થં બ્રહ્મ ઇમં માનવં મનોઃ સર્ગં કિંભૂતમાવર્તં જન્મજરામરણપૌનઃ પુન્યમાવૃત્તિસ્તત્કર્તાવર્તો માનવો લોકસ્તં નાવર્તન્તે ।
તથાચ સ્મૃતિઃ-ઽબ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્

તદનેનોપાખ્યાનવ્યાખ્યાનેન #શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ચ#ઇત્યપિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતમ્

#અનવસ્થિતેરસંભવાચ્ચ નેતરઃ# ।
ઽય એષો ઽક્ષિણિઽ ઇતિ નિત્યવચ્છુતમનિત્યે છાયાપુરુષે નાવકલ્પતે ।
કલ્પનાગૌરવં ચાસ્મિન્પક્ષે પ્રસજ્યત ઇત્યાહ- #નચોપાસનાકાલ ઇતિ ।
તથા વિજ્ઞાનાત્મનો ઽપીતિ# ।
વિજ્ઞાનાત્મનો હિ ન પ્રદેશે ઉપાસનાન્યત્ર દૃષ્ટચરી, બ્રહ્મણસ્તુ તત્ર શ્રુતપૂર્વેત્યર્થઃ ।
મિષા ભિયા ।
અસ્માત્ બ્રહ્મણઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્