ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.11

ભ્પ્_12.11.001।0 શ્રી-શૌનક ઉવાચ
અથેમમ્ અર્થં પૃચ્છામો ભવન્તં બહુ-વિત્તમમ્ ।
સમસ્ત-તન્ત્ર-રાદ્ધાન્તે ભવાન્ ભાગવત તત્ત્વ-વિત્

તાન્ત્રિકાઃ પરિચર્યાયાં કેવલસ્ય શ્રિયઃ પતેઃ ।
અઙ્ગોપાઙ્ગાયુધાકલ્પં કલ્પયન્તિ યથા ચ યૈઃ

તન્ નો વર્ણય ભદ્રં તે ક્રિયા-યોગં બુભુત્સતામ્ ।
યેન ક્રિયા-નૈપુણેન મર્ત્યો યાયાદ્ અમર્ત્યતામ્

ભ્પ્_12.11.004।0 સૂત ઉવાચ
નમસ્કૃત્ય ગુરૂન્ વક્ષ્યે વિભૂતીર્ વૈષ્ણવીર્ અપિ ।
યાઃ પ્રોક્તા વેદ-તન્ત્રાભ્યામ્ આચાર્યૈઃ પદ્મજાદિભિઃ

માયાદ્યૈર્ નવભિસ્ તત્ત્વૈઃ સ વિકાર-મયો વિરાટ્ ।
નિર્મિતો દૃશ્યતે યત્ર સ-ચિત્કે ભુવન-ત્રયમ્

એતદ્ વૈ પૌરુષં રૂપં ભૂઃ પાદૌ દ્યૌઃ શિરો નભઃ ।
નાભિઃ સૂર્યો ઽક્ષિણી નાસે વાયુઃ કર્ણૌ દિશઃ પ્રભોઃ

પ્રજાપતિઃ પ્રજનનમ્ અપાનો મૃત્યુર્ ઈશિતુઃ ।
તદ્-બાહવો લોક-પાલા મનશ્ ચન્દ્રો ભ્રુવૌ યમઃ

લજ્જોત્તરો ઽધરો લોભો દન્તા જ્યોત્સ્ના સ્મયો ભ્રમઃ ।
રોમાણિ ભૂરુહા ભૂમ્નો મેઘાઃ પુરુષ-મૂર્ધજાઃ

યાવાન્ અયં વૈ પુરુષો યાવત્યા સંસ્થયા મિતઃ ।
તાવાન્ અસાવ્ અપિ મહા- પુરુષો લોક-સંસ્થયા

કૌસ્તુભ-વ્યપદેશેન સ્વાત્મ-જ્યોતિર્ બિભર્ત્ય્ અજઃ ।
તત્-પ્રભા વ્યાપિની સાક્ષાત્ શ્રીવત્સમ્ ઉરસા વિભુઃ

સ્વ-માયાં વન-માલાખ્યાં નાના-ગુણ-મયીં દધત્ ।
વાસશ્ છન્દો-મયં પીતં બ્રહ્મ-સૂત્રં ત્રિ-વૃત્ સ્વરમ્

બિભર્તિ સાઙ્ખ્યં યોગં ચ દેવો મકર-કુણ્ડલે ।
મૌલિં પદં પારમેષ્ઠ્યં સર્વ-લોકાભયઙ્-કરમ્

અવ્યાકૃતમ્ અનન્તાખ્યમ્ આસનં યદ્-અધિષ્ઠિતઃ ।
ધર્મ-જ્ઞાનાદિભિર્ યુક્તં સત્ત્વં પદ્મમ્ ઇહોચ્યતે

ઓજઃ-સહો-બલ-યુતં મુખ્ય-તત્ત્વં ગદાં દધત્ ।
અપાં તત્ત્વં દર-વરં તેજસ્-તત્ત્વં સુદર્શનમ્

નભો-નિભં નભસ્-તત્ત્વમ્ અસિં ચર્મ તમો-મયમ્ ।
કાલ-રૂપં ધનુઃ શાર્ઙ્ગં તથા કર્મ-મયેષુધિમ્

ઇન્દ્રિયાણિ શરાન્ આહુર્ આકૂતીર્ અસ્ય સ્યન્દનમ્ ।
તન્-માત્રાણ્ય્ અસ્યાભિવ્યક્તિં મુદ્રયાર્થ-ક્રિયાત્મતામ્

મણ્ડલં દેવ-યજનં દીક્ષા સંસ્કાર આત્મનઃ ।
પરિચર્યા ભગવત આત્મનો દુરિત-ક્ષયઃ

ભગવાન્ ભગ-શબ્દાર્થં લીલા-કમલમ્ ઉદ્વહન્ ।
ધર્મં યશશ્ ચ ભગવાંશ્ ચામર-વ્યજને ઽભજત્

આતપત્રં તુ વૈકુણ્ઠં દ્વિજા ધામાકુતો-ભયમ્ ।
ત્રિ-વૃદ્ વેદઃ સુપર્ણાખ્યો યજ્ઞં વહતિ પૂરુષમ્

અનપાયિની ભગવતી શૃઈઃ સાક્ષાદ્ આત્મનો હરેઃ ।
વિષ્વક્ષેનસ્ તન્ત્ર-મૂર્તિર્ વિદિતઃ પાર્ષદાધિપઃ ।
નન્દાદયો ઽષ્ટૌ દ્વાઃ-સ્થાશ્ ચ તે ઽણિમાદ્યા હરેર્ ગુણાઃ

વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નઃ પુરુષઃ સ્વયમ્ ।
અનિરુદ્ધ ઇતિ બ્રહ્મન્ મૂર્તિ-વ્યૂહો ઽભિધીયતે

સ વિશ્વસ્ તૈજસઃ પ્રાજ્ઞસ્ તુરીય ઇતિ વૃત્તિભિઃ ।
અર્થેન્દ્રિયાશય-જ્ઞાનૈર્ ભગવાન્ પરિભાવ્યતે

અઙ્ગોપાઙ્ગાયુધાકલ્પૈર્ ભગવાંસ્ તચ્ ચતુષ્ટયમ્ ।
બિભર્તિ સ્મ ચતુર્-મૂર્તિર્ ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ

દ્વિજ-ઋષભ સ એષ બ્રહ્મ-યોનિઃ સ્વયં-દૃક્ $ સ્વ-મહિમ-પરિપૂર્ણો માયયા ચ સ્વયૈતત્ &અમ્પ્;
સૃજતિ હરતિ પાતીત્ય્ આખ્યયાનાવૃતાક્ષો % વિવૃત ઇવ નિરુક્તસ્ તત્-પરૈર્ આત્મ-લભ્યઃ ॥ ભ્પ્_12.11.024* ॥
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-સખ વૃષ્ણ્ય્-ઋષભાવનિ-ધ્રુગ્- $ રાજન્ય-વંશ-દહનાનપવર્ગ-વીર્ય &
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-સખ વૃષ્ણ્ય્-ઋષભાવનિ-ધ્રુગ્- $ રાજન્ય-વંશ-દહનાનપવર્ગ-વીર્ય &
ગોવિન્દ ગોપ-વનિતા-વ્રજ-ભૃત્ય-ગીત % તીર્થ-શ્રવઃ શ્રવણ-મઙ્ગલ પાહિ ભૃત્યાન્ ॥ ભ્પ્_12.11.025* ॥
ય ઇદં કલ્ય ઉત્થાય મહા-પુરુષ-લક્ષણમ્ ।
તચ્-ચિત્તઃ પ્રયતો જપ્ત્વા બ્રહ્મ વેદ ગુહાશયમ્

ભ્પ્_12.11.027।0 શ્રી-શૌનક ઉવાચ
શુકો યદ્ આહ ભગવાન્ વિષ્ણુ-રાતાય શૃણ્વતે ।
સૌરો ગણો માસિ માસિ નાના વસતિ સપ્તકઃ

તેષાં નામાનિ કર્માણિ નિયુક્તાનામ્ અધીશ્વરૈઃ ।
બ્રૂહિ નઃ શ્રદ્દધાનાનાં વ્યૂહં સૂર્યાત્મનો હરેઃ

ભ્પ્_12.11.029।0 સૂત ઉવાચ
અનાદ્ય્-અવિદ્યયા વિષ્ણોર્ આત્મનઃ સર્વ-દેહિનામ્ ।
નિર્મિતો લોક-તન્ત્રો ઽયં લોકેષુ પરિવર્તતે

એક એવ હિ લોકાનાં સૂર્ય આત્માદિ-કૃદ્ ધરિઃ ।
સર્વ-વેદ-ક્રિયા-મૂલમ્ ઋષિભિર્ બહુધોદિતઃ

કાલો દેશઃ ક્રિયા કર્તા કરણં કાર્યમ્ આગમઃ ।
દ્રવ્યં ફલમ્ ઇતિ બ્રહ્મન્ નવધોક્તો ઽજયા હરિઃ

મધ્વ્-આદિષુ દ્વાદશસુ ભગવાન્ કાલ-રૂપ-ધૃક્ ।
લોક-તન્ત્રાય ચરતિ પૃથગ્ દ્વાદશભિર્ ગણૈઃ

ધાતા કૃતસ્થલી હેતિર્ વાસુકી રથકૃન્ મુને ।
પુલસ્ત્યસ્ તુમ્બુરુર્ ઇતિ મધુ-માસં નયન્ત્ય્ અમી

અર્યમા પુલહો ઽથૌજાઃ પ્રહેતિઃ પુઞ્જિકસ્થલી ।
નારદઃ કચ્છનીરશ્ ચ નયન્ત્ય્ એતે સ્મ માધવમ્

મિત્રો ઽત્રિઃ પૌરુષેયો ઽથ તક્ષકો મેનકા હહાઃ ।
રથસ્વન ઇતિ હ્ય્ એતે શુક્ર-માસં નયન્ત્ય્ અમી

વસિષ્ઠો વરુણો રમ્ભા સહજન્યસ્ તથા હુહૂઃ ।
શુક્રશ્ ચિત્રસ્વનશ્ ચૈવ શુચિ-માસં નયન્ત્ય્ અમી

ઇન્દ્રો વિશ્વાવસુઃ શ્રોતા એલાપત્રસ્ તથાઙ્ગિરાઃ ।
પ્રમ્લોચા રાક્ષસો વર્યો નભો-માસં નયન્ત્ય્ અમી

વિવસ્વાન્ ઉગ્રસેનશ્ ચ વ્યાઘ્ર આસારણો ભૃગુઃ ।
અનુમ્લોચા શઙ્ખપાલો નભસ્યાખ્યં નયન્ત્ય્ અમી

પૂષા ધનઞ્જયો વાતઃ સુષેણઃ સુરુચિસ્ તથા ।
ઘૃતાચી ગૌતમશ્ ચેતિ તપો-માસં નયન્ત્ય્ અમી

ઋતુર્ વર્ચા ભરદ્વાજઃ પર્જન્યઃ સેનજિત્ તથા ।
વિશ્વ ઐરાવતશ્ ચૈવ તપસ્યાખ્યં નયન્ત્ય્ અમી

અથાંશુઃ કશ્યપસ્ તાર્ક્ષ્ય ઋતસેનસ્ તથોર્વશી ।
વિદ્યુચ્છત્રુર્ મહાશઙ્ખઃ સહો-માસં નયન્ત્ય્ અમી

ભગઃ સ્ફૂર્જો ઽરિષ્ટનેમિર્ ઊર્ણ આયુશ્ ચ પઞ્ચમઃ ।
કર્કોટકઃ પૂર્વચિત્તિઃ પુષ્ય-માસં નયન્ત્ય્ અમી

ત્વષ્ટા ઋચીક-તનયઃ કમ્બલશ્ ચ તિલોત્તમા ।
બ્રહ્માપેતો ઽથ સતજિદ્ ધૃતરાષ્ટ્ર ઇષમ્-ભરાઃ

વિષ્ણુર્ અશ્વતરો રમ્ભા સૂર્યવર્ચાશ્ ચ સત્યજિત્ ।
વિશ્વામિત્રો મખાપેત ઊર્જ-માસં નયન્ત્ય્ અમી

એતા ભગવતો વિષ્ણોર્ આદિત્યસ્ય વિભૂતયઃ ।
સ્મરતાં સન્ધ્યયોર્ નૄણાં હરન્ત્ય્ અંહો દિને દિને

દ્વાદશસ્વ્ અપિ માસેષુ દેવો ઽસૌ ષડ્ભિર્ અસ્ય વૈ ।
ચરન્ સમન્તાત્ તનુતે પરત્રેહ ચ સન્-મતિમ્

સામર્ગ્-યજુર્ભિસ્ તલ્-લિઙ્ગૈર્ ઋષયઃ સંસ્તુવન્ત્ય્ અમુમ્ ।
ગન્ધર્વાસ્ તં પ્રગાયન્તિ નૃત્યન્ત્ય્ અપ્સરસો ઽગ્રતઃ

ઉન્નહ્યન્તિ રથં નાગા ગ્રામણ્યો રથ-યોજકાઃ ।
ચોદયન્તિ રથં પૃષ્ઠે નૈરૃતા બલ-શાલિનઃ

વાલખિલ્યાઃ સહસ્રાણિ ષષ્ટિર્ બ્રહ્મર્ષયો ઽમલાઃ ।
પુરતો ઽભિમુખં યાન્તિ સ્તુવન્તિ સ્તુતિભિર્ વિભુમ્

એવં હ્ય્ અનાદિ-નિધનો ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
કલ્પે કલ્પે સ્વમ્ આત્માનં વ્યૂહ્ય લોકાન્ અવત્ય્ અજઃ