ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.12

ભ્પ્_12.12.001।0 સૂત ઉવાચ
નમો ધર્માય મહતે નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે ।
બ્રહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ધર્માન્ વક્ષ્યે સનાતનાન્

એતદ્ વઃ કથિતં વિપ્રા વિષ્ણોશ્ ચરિતમ્ અદ્ભુતમ્ ।
ભવદ્ભિર્ યદ્ અહં પૃષ્ટો નરાણાં પુરુષોચિતમ્

અત્ર સઙ્કીર્તિતઃ સાક્ષાત્ સર્વ-પાપ-હરો હરિઃ ।
નારાયણો હૃષીકેશો ભગવાન્ સાત્વતામ્ પતિઃ

અત્ર બ્રહ્મ પરં ગુહ્યં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્ ।
જ્ઞાનં ચ તદ્-ઉપાખ્યાનં પ્રોક્તં વિજ્ઞાન-સંયુતમ્

ભક્તિ-યોગઃ સમાખ્યાતો વૈરાગ્યં ચ તદ્-આશ્રયમ્ ।
પારીક્ષિતમ્ ઉપાખ્યાનં નારદાખ્યાનમ્ એવ ચ

પ્રાયોપવેશો રાજર્ષેર્ વિપ્ર-શાપાત્ પરીક્ષિતઃ ।
શુકસ્ય બ્રહ્મર્ષભસ્ય સંવાદશ્ ચ પરીક્ષિતઃ

યોગ-ધારણયોત્ક્રાન્તિઃ સંવાદો નારદાજયોઃ ।
અવતારાનુગીતં ચ સર્ગઃ પ્રાધાનિકો ઽગ્રતઃ

વિદુરોદ્ધવ-સંવાદઃ ક્ષત્તૃ-મૈત્રેયયોસ્ તતઃ ।
પુરાણ-સંહિતા-પ્રશ્નો મહા-પુરુષ-સંસ્થિતિઃ

તતઃ પ્રાકૃતિકઃ સર્ગઃ સપ્ત વૈકૃતિકાશ્ ચ યે ।
તતો બ્રહ્માણ્ડ-સમ્ભૂતિર્ વૈરાજઃ પુરુષો યતઃ

કાલસ્ય સ્થૂલ-સૂક્ષ્મસ્ય ગતિઃ પદ્મ-સમુદ્ભવઃ ।
ભુવ ઉદ્ધરણે ઽમ્ભોધેર્ હિરણ્યાક્ષ-વધો યથા

ઊર્ધ્વ-તિર્યગ્-અવાક્-સર્ગો રુદ્ર-સર્ગસ્ તથૈવ ચ ।
અર્ધ-નારીશ્વરસ્યાથ યતઃ સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ

શતરૂપા ચ યા સ્ત્રીણામ્ આદ્યા પ્રકૃતિર્ ઉત્તમા ।
સન્તાનો ધર્મ-પત્નીનાં કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ

અવતારો ભગવતઃ કપિલસ્ય મહાત્મનઃ ।
દેવહૂત્યાશ્ ચ સંવાદઃ કપિલેન ચ ધીમતા

નવ-બ્રહ્મ-સમુત્પત્તિર્ દક્ષ-યજ્ઞ-વિનાશનમ્ ।
ધ્રુવસ્ય ચરિતં પશ્ચાત્ પૃથોઃ પ્રાચીનબર્હિષઃ

નારદસ્ય ચ સંવાદસ્ તતઃ પ્રૈયવ્રતં દ્વિજાઃ ।
નાભેસ્ તતો ઽનુચરિતમ્ ઋષભસ્ય ભરતસ્ય ચ

દ્વીપ-વર્ષ-સમુદ્રાણાં ગિરિ-નદ્ય્-ઉપવર્ણનમ્ ।
જ્યોતિશ્-ચક્રસ્ય સંસ્થાનં પાતાલ-નરક-સ્થિતિઃ

દક્ષ-જન્મ પ્રચેતોભ્યસ્ તત્-પુત્રીણાં ચ સન્તતિઃ ।
યતો દેવાસુર-નરાસ્ તિર્યઙ્-નગ-ખગાદયઃ

ત્વાષ્ટ્રસ્ય જન્મ-નિધનં પુત્રયોશ્ ચ દિતેર્ દ્વિજાઃ ।
દૈત્યેશ્વરસ્ય ચરિતં પ્રહ્રાદસ્ય મહાત્મનઃ

મન્વ્-અન્તરાનુકથનં ગજેન્દ્રસ્ય વિમોક્ષણમ્ ।
મન્વ્-અન્તરાવતારાશ્ ચ વિષ્ણોર્ હયશિરાદયઃ

કૌર્મં માત્સ્યં નારસિંહં વામનં ચ જગત્-પતેઃ ।
ક્ષીરોદ-મથનં તદ્વદ્ અમૃતાર્થે દિવૌકસામ્

દેવાસુર-મહા-યુદ્ધં રાજ-વંશાનુકીર્તનમ્ ।
ઇક્ષ્વાકુ-જન્મ તદ્-વંશઃ સુદ્યુમ્નસ્ય મહાત્મનઃ

ઇલોપાખ્યાનમ્ અત્રોક્તં તારોપાખ્યાનમ્ એવ ચ ।
સૂર્ય-વંશાનુકથનં શશાદાદ્યા નૃગાદયઃ

સૌકન્યં ચાથ શર્યાતેઃ કકુત્સ્થસ્ય ચ ધીમતઃ ।
ખટ્વાઙ્ગસ્ય ચ માન્ધાતુઃ સૌભરેઃ સગરસ્ય ચ

રામસ્ય કોશલેન્દ્રસ્ય ચરિતં કિલ્બિષાપહમ્ ।
નિમેર્ અઙ્ગ-પરિત્યાગો જનકાનાં ચ સમ્ભવઃ

રામસ્ય ભાર્ગવેન્દ્રસ્ય નિઃક્ષતૃઈ-કરણં ભુવઃ ।
ઐલસ્ય સોમ-વંશસ્ય યયાતેર્ નહુષસ્ય ચ

દૌષ્મન્તેર્ ભરતસ્યાપિ શાન્તનોસ્ તત્-સુતસ્ય ચ ।
યયાતેર્ જ્યેષ્ઠ-પુત્રસ્ય યદોર્ વંશો ઽનુકીર્તિતઃ

યત્રાવતીઋણો ભગવાન્ કૃષ્ણાખ્યો જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
વસુદેવ-ગૃહે જન્મ તતો વૃદ્ધિશ્ ચ ગોકુલે

તસ્ય કર્માણ્ય્ અપારાણિ કીર્તિતાન્ય્ અસુર-દ્વિષઃ ।
પૂતનાસુ-પયઃ-પાનં શકટોચ્ચાટનં શિશોઃ

તૃણાવર્તસ્ય નિષ્પેષસ્ તથૈવ બક-વત્સયોઃ ।
અઘાસુર-વધો ધાત્રા વત્સ-પાલાવગૂહનમ્

ધેનુકસ્ય સહ-ભ્રાતુઃ પ્રલમ્બસ્ય ચ સઙ્ક્ષયઃ ।
ગોપાનાં ચ પરિત્રાણં દાવાગ્નેઃ પરિસર્પતઃ

દમનં કાલિયસ્યાહેર્ મહાહેર્ નન્દ-મોક્ષણમ્ ।
વ્રત-ચર્યા તુ કન્યાનાં યત્ર તુષ્ટો ઽચ્યુતો વ્રતૈઃ

પ્રસાદો યજ્ઞ-પત્નીભ્યો વિપ્રાણાં ચાનુતાપનમ્ ।
ગોવર્ધનોદ્ધારણં ચ શક્રસ્ય સુરભેર્ અથ

યજ્ઞભિષેકઃ કૃષ્ણસ્ય સ્ત્રીભિઃ ક્રીડા ચ રાત્રિષુ ।
શઙ્ખચૂડસ્ય દુર્બુદ્ધેર્ વધો ઽરિષ્ટસ્ય કેશિનઃ

અક્રૂરાગમનં પશ્ચાત્ પ્રસ્થાનં રામ-કૃષ્ણયોઃ ।
વ્રજ-સ્ત્રીણાં વિલાપશ્ ચ મથુરાલોકનં તતઃ

ગજ-મુષ્ટિક-ચાણૂર- કંસાદીનાં તથા વધઃ ।
મૃતસ્યાનયનં સૂનોઃ પુનઃ સાન્દીપનેર્ ગુરોઃ

મથુરાયાં નિવસતા યદુ-ચક્રસ્ય યત્ પ્રિયમ્ ।
કૃતમ્ ઉદ્ધવ-રામાભ્યાં યુતેન હરિણા દ્વિજાઃ

જરાસન્ધ-સમાનીત- સૈન્યસ્ય બહુશો વધઃ ।
ઘાતનં યવનેન્દ્રસ્ય કુશસ્થલ્યા નિવેશનમ્

આદાનં પારિજાતસ્ય સુધર્માયાઃ સુરાલયાત્ ।
રુક્મિણ્યા હરણં યુદ્ધે પ્રમથ્ય દ્વિષતો હરેઃ

હરસ્ય જૃમ્ભણં યુદ્ધે બાણસ્ય ભુજ-કૃન્તનમ્ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષ-પતિં હત્વા કન્યાનાં હરણં ચ યત્

ચૈદ્ય-પૌણ્ડ્રક-શાલ્વાનાં દન્તવક્રસ્ય દુર્મતેઃ ।
શમ્બરો દ્વિવિદઃ પીઠો મુરઃ પઞ્ચજનાદયઃ

માહાત્મ્યં ચ વધસ્ તેષાં વારાણસ્યાશ્ ચ દાહનમ્ ।
ભારાવતરણં ભૂમેર્ નિમિત્તી-કૃત્ય પાણ્ડવાન્

વિપ્ર-શાપાપદેશેન સંહારઃ સ્વ-કુલસ્ય ચ ।
ઉદ્ધવસ્ય ચ સંવાદો વસુદેવસ્ય ચાદ્ભુતઃ

યત્રાત્મ-વિદ્યા હ્ય્ અખિલા પ્રોક્તા ધર્મ-વિનિર્ણયઃ ।
તતો મર્ત્ય-પરિત્યાગ આત્મ-યોગાનુભાવતઃ

યુગ-લક્ષણ-વૃત્તિશ્ ચ કલૌ નૄણામ્ ઉપપ્લવઃ ।
ચતુર્-વિધશ્ ચ પ્રલય ઉત્પત્તિસ્ ત્રિ-વિધા તથા

દેહ-ત્યાગશ્ ચ રાજર્ષેર્ વિષ્ણુ-રાતસ્ય ધીમતઃ ।
શાખા-પ્રણયનમ્ ઋષેર્ માર્કણ્ડેયસ્ય સત્-કથા ।
મહા-પુરુષ-વિન્યાસઃ સૂર્યસ્ય જગદ્-આત્મનઃ

ઇતિ ચોક્તં દ્વિજ-શ્રેષ્ઠા યત્ પૃષ્ટો ઽહમ્ ઇહાસ્મિ વઃ ।
લીલાવતાર-કર્માણિ કીર્તિતાનીહ સર્વશઃ

પતિતઃ સ્ખલિતશ્ ચાર્તઃ ક્ષુત્ત્વા વા વિવશો ગૃણન્ ।
હરયે નમ ઇત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મુચ્યતે સર્વ-પાતકાત્

સઙ્કીર્ત્યમાનો ભગવાન્ અનન્તઃ શ્રુતાનુભાવો વ્યસનં હિ પુંસામ્ ।
પ્રવિશ્ય ચિત્તં વિધુનોત્ય્ અશેષં યથા તમો ઽર્કો ઽભ્રમ્ ઇવાતિ-વાતઃ

મૃષા ગિરસ્ તા હ્ય્ અસતીર્ અસત્-કથા ન કથ્યતે યદ્ ભગવાન્ અધોક્ષજઃ ।
તદ્ એવ સત્યં તદ્ ઉ હૈવ મઙ્ગલં તદ્ એવ પુણ્યં ભગવદ્-ગુણોદયમ્

તદ્ એવ રમ્યં રુચિરં નવં નવં તદ્ એવ શશ્વન્ મનસો મહોત્સવમ્ ।
તદ્ એવ શોકાર્ણવ-શોષણં નૃણાં યદ્ ઉત્તમઃશ્લોક-યશો ઽનુગીયતે

ન યદ્ વચશ્ ચિત્ર-પદં હરેર્ યશો $ જગત્-પવિત્રં પ્રગૃણીત કર્હિચિત્ &અમ્પ્;
તદ્ ધ્વાઙ્ક્ષ-તીઋથં ન તુ હંસ-સેવિતં % યત્રાચ્યુતસ્ તત્ર હિ સાધવો ઽમલાઃ ॥ ભ્પ્_12.12.051* ॥
તદ્ વાગ્-વિસર્ગો જનતાઘ-સમ્પ્લવો યસ્મિન્ પ્રતિ-શ્લોકમ્ અબદ્ધવત્ય્ અપિ ।
નામાન્ય્ અનન્તસ્ય યશો ઽઙ્કિતાનિ યત્ શૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણન્તિ સાધવઃ

નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતં $ ન શોભતે જ્ઞાનમ્ અલં નિરઞ્જનમ્ &અમ્પ્;
કુતઃ પુનઃ શશ્વદ્ અભદ્રમ્ ઈશ્વરે % ન હ્ય્ અર્પિતં કર્મ યદ્ અપ્ય્ અનુત્તમમ્ ॥ ભ્પ્_12.12.053* ॥
યશઃ-શ્રિયામ્ એવ પરિશ્રમઃ પરો વર્ણાશ્રમાચાર-તપઃ-શ્રુતાદિષુ ।
અવિસ્મૃતિઃ શ્રીધર-પાદ-પદ્મયોર્ ગુણાનુવાદ-શ્રવણાદરાદિભિઃ

અવિસ્મૃતિઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોઃ ક્ષિણોત્ય્ અભદ્રાણિ ચ શં તનોતિ ।
સત્ત્વસ્ય શુદ્ધિં પરમાત્મ-ભક્તિં જ્ઞાનં ચ વિજ્ઞાન-વિરાગ-યુક્તમ્

યૂયં દ્વિજાગ્ર્યા બત ભૂરિ-ભાગા યચ્ છશ્વદ્ આત્મન્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતમ્ ।
નારાયણં દેવમ્ અદેવમ્ ઈશમ્ અજસ્ર-ભાવા ભજતાવિવેશ્ય

અહં ચ સંસ્મારિત આત્મ-તત્ત્વં શ્રુતં પુરા મે પરમર્ષિ-વક્ત્રાત્ ।
પ્રાયોપવેશે નૃપતેઃ પરીક્ષિતઃ સદસ્ય્ ઋષીણાં મહતાં ચ શૃણ્વતામ્

એતદ્ વઃ કથિતં વિપ્રાઃ કથનીયોરુ-કર્મણઃ ।
માહાત્મ્યં વાસુદેવસ્ય સર્વાશુભ-વિનાશનમ્

ય એતત્ શ્રાવયેન્ નિત્યં યામ-ક્ષણમ્ અનન્ય-ધીઃ ।
શ્લોકમ્ એકં તદ્-અર્ધં વા પાદં પાદાર્ધમ્ એવ વા ।
શ્રદ્ધાવાન્ યો ઽનુશૃણુયાત્ પુનાત્ય્ આત્માનમ્ એવ સઃ

દ્વાદશ્યામ્ એકાદશ્યાં વા શૃણ્વન્ન્ આયુષ્યવાન્ ભવેત્ ।
પઠત્ય્ અનશ્નન્ પ્રયતઃ પૂતો ભવતિ પાતકાત્

પુષ્કરે મથુરયાં ચ દ્વારવત્યાં યતાત્મવાન્ ।
ઉપોષ્ય સંહિતામ્ એતાં પઠિત્વા મુચ્યતે ભયાત્

દેવતા મુનયઃ સિદ્ધાઃ પિતરો મનવો નૃપાઃ ।
યચ્છન્તિ કામાન્ ગૃણતઃ શૃણ્વતો યસ્ય કીર્તનાત્

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ દ્વિજો ઽધીત્યાનુવિન્દતે ।
મધુ-કુલ્યા ઘૃત-કુલ્યાઃ પયઃ-કુલ્યાશ્ ચ તત્ ફલમ્

પુરાણ-સંહિતામ્ એતામ્ અધીત્ય પ્રયતો દ્વિજઃ ।
પ્રોક્તં ભગવતા યત્ તુ તત્ પદં પરમં વ્રજેત્

વિપ્રો ઽધીત્યાપ્નુયાત્ પ્રજ્ઞાં રાજન્યોદધિ-મેખલામ્ ।
વૈશ્યો નિધિ-પતિત્વં ચ શૂદ્રઃ શુધ્યેત પાતકાત્

કલિ-મલ-સંહતિ-કાલનો ઽખિલેશો હરિર્ ઇતરત્ર ન ગીયતે હ્ય્ અભીક્ષ્ણમ્ ।
ઇહ તુ પુનર્ ભગવાન્ અશેષ-મૂર્તિઃ પરિપઠિતો ઽનુ-પદં કથા-પ્રસઙ્ગૈઃ

તમ્ અહમ્ અજમ્ અનન્તમ્ આત્મ-તત્ત્વં જગદ્-ઉદય-સ્થિતિ-સંયમાત્મ-શક્તિમ્ ।
દ્યુ-પતિભિર્ અજ-શક્ર-શઙ્કરાદ્યૈર્ દુરવસિત-સ્તવમ્ અચ્યુતં નતો ઽસ્મિ

ઉપચિત-નવ-શક્તિભિઃ સ્વ આત્મન્ય્ ઉપરચિત-સ્થિર-જઙ્ગમાલયાય ।
ભગવત ઉપલબ્ધિ-માત્ર-ધમ્ને સુર-ઋષભાય નમઃ સનાતનાય