ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.06

ભ્પ્_12.06.001।0 સૂત ઉવાચ
એતન્ નિશમ્ય મુનિનાભિહિતં પરીક્ષિદ્ $ વ્યાસાત્મજેન નિખિલાત્મ-દૃશા સમેન &
એતન્ નિશમ્ય મુનિનાભિહિતં પરીક્ષિદ્ $ વ્યાસાત્મજેન નિખિલાત્મ-દૃશા સમેન &
તત્-પાદ-મૂલમ્ ઉપસૃત્ય નતેન મૂર્ધ્ના % બદ્ધાઞ્જલિસ્ તમ્ ઇદમ્ આહ સ વિષ્ણુરાતઃ ॥ ભ્પ્_12.06.001*
0 રાજોવાચ
સિદ્ધો ઽસ્મ્ય્ અનુગૃહીતો ઽસ્મિ ભવતા કરુણાત્મના ।
શ્રાવિતો યચ્ ચ મે સાક્ષાદ્ અનાદિ-નિધનો હરિઃ

નાત્ય્-અદ્ભુતમ્ અહં મન્યે મહતામ્ અચ્યુતાત્મનામ્ ।
અજ્ઞેષુ તાપ-તપ્તેષુ ભૂતેષુ યદ્ અનુગ્રહઃ

પુરાણ-સંહિતામ્ એતામ્ અશ્રૌષ્મ ભવતો વયમ્ ।
યસ્યાં ખલૂત્તમઃ-શ્લોકો ભગવાન્ અનવર્ણ્યતે

ભગવંસ્ તક્ષકાદિભ્યો મૃત્યુભ્યો ન બિભેમ્ય્ અહમ્ ।
પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મ નિર્વાણમ્ અભયં દર્શિતં ત્વયા

અનુજાનીહિ માં બ્રહ્મન્ વાચં યચ્છામ્ય્ અધોક્ષજે ।
મુક્ત-કામાશયં ચેતઃ પ્રવેશ્ય વિસૃજામ્ય્ અસૂન્

અજ્ઞાનં ચ નિરસ્તં મે જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-નિષ્ઠયા ।
ભવતા દર્શિતં ક્ષેમં પરં ભગવતઃ પદમ્

ભ્પ્_12.06.008।0 સૂત ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તમ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવાન્ બાદરાયણિઃ ।
જગામ ભિક્ષુભિઃ સાકં નર-દેવેન પૂજિતઃ

પરીક્ષિદ્ અપિ રાજર્ષિર્ આત્મન્ય્ આત્માનમ્ આત્મના ।
સમાધાય પરં દધ્યાવ્ અસ્પન્દાસુર્ યથા તરુઃ

પ્રાક્-કૂલે બર્હિષ્ય્ આસીનો ગઙ્ગા-કૂલ ઉદઙ્-મુખઃ ।
બ્રહ્મ-ભૂતો મહા-યોગી નિઃસઙ્ગશ્ છિન્ન-સંશયઃ

તક્ષકઃ પ્રહિતો વિપ્રાઃ ક્રુદ્ધેન દ્વિજ-સૂનુના ।
હન્તુ-કામો નૃપં ગચ્છન્ દદર્શ પથિ કશ્યપમ્

તં તર્પયિત્વા દ્રવિણૈર્ નિવર્ત્ય વિષ-હારિણમ્ ।
દ્વિજ-રૂપ-પ્રતિચ્છન્નઃ કામ-રૂપો ઽદશન્ નૃપમ્

બ્રહ્મ-ભૂતસ્ય રાજર્ષેર્ દેહો ઽહિ-ગરલાગ્નિના ।
બભૂવ ભસ્મસાત્ સદ્યઃ પશ્યતાં સર્વ-દેહિનામ્

હાહા-કારો મહાન્ આસીદ્ ભુવિ ખે દિક્ષુ સર્વતઃ ।
વિસ્મિતા હ્ય્ અભવન્ સર્વે દેવાસુર-નરાદયઃ

દેવ-દુન્દુભયો નેદુર્ ગન્ધર્વાપ્સરસો જગુઃ ।
વવૃષુઃ પુષ્પ-વર્ષાણિ વિબુધાઃ સાધુ-વાદિનઃ

જન્મેજયઃ સ્વ-પિતરં શ્રુત્વા તક્ષક-ભક્ષિતમ્ ।
યથાજુહાવ સન્ક્રુદ્ધો નાગાન્ સત્રે સહ દ્વિજૈઃ

સર્પ-સત્રે સમિદ્ધાગ્નૌ દહ્યમાનાન્ મહોરગાન્ ।
દૃષ્ટ્વેન્દ્રં ભય-સંવિગ્નસ્ તક્ષકઃ શરણં યયૌ

અપશ્યંસ્ તક્ષકં તત્ર રાજા પારીક્ષિતો દ્વિજાન્ ।
ઉવાચ તક્ષકઃ કસ્માન્ ન દહ્યેતોરગાધમઃ

તં ગોપાયતિ રાજેન્દ્ર શક્રઃ શરણમ્ આગતમ્ ।
તેન સંસ્તમ્ભિતઃ સર્પસ્ તસ્માન્ નાગ્નૌ પતત્ય્ અસૌ

પારીક્ષિત ઇતિ શ્રુત્વા પ્રાહર્ત્વિજ ઉદાર-ધીઃ ।
સહેન્દ્રસ્ તક્ષકો વિપ્રા નાગ્નૌ કિમ્ ઇતિ પાત્યતે

તચ્ છ્રુત્વાજુહુવુર્ વિપ્રાઃ સહેન્દ્રં તક્ષકં મખે ।
તક્ષકાશુ પતસ્વેહ સહેન્દ્રેણ મરુત્વતા

ઇતિ બ્રહ્મોદિતાક્ષેપૈઃ સ્થાનાદ્ ઇન્દ્રઃ પ્રચાલિતઃ ।
બભૂવ સમ્ભ્રાન્ત-મતિઃ સ-વિમાનઃ સ-તક્ષકઃ

તં પતન્તં વિમાનેન સહ-તક્ષકમ્ અમ્બરાત્ ।
વિલોક્યાઙ્ગિરસઃ પ્રાહ રાજાનં તં બૃહસ્પતિઃ

નૈષ ત્વયા મનુષ્યેન્દ્ર વધમ્ અર્હતિ સર્પ-રાટ્ ।
અનેન પીતમ્ અમૃતમ્ અથ વા અજરામરઃ

જીવિતં મરણં જન્તોર્ ગતિઃ સ્વેનૈવ કર્મણા ।
રાજંસ્ તતો ઽન્યો નાસ્ત્ય્ અસ્ય પ્રદાતા સુખ-દુઃખયોઃ

સર્પ-ચૌરાગ્નિ-વિદ્યુદ્ભ્યઃ ક્ષુત્-તૃદ્-વ્યાધ્ય્-આદિભિર્ નૃપ ।
પઞ્ચત્વમ્ ઋચ્છતે જન્તુર્ ભુઙ્ક્ત આરબ્ધ-કર્મ તત્

તસ્માત્ સત્રમ્ ઇદં રાજન્ સંસ્થીયેતાભિચારિકમ્ ।
સર્પા અનાગસો દગ્ધા જનૈર્ દિષ્ટં હિ ભુજ્યતે

ભ્પ્_12.06.028।0 સૂત ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તથેત્ય્ આહ મહર્ષેર્ માનયન્ વચઃ ।
સર્પ-સત્રાદ્ ઉપરતઃ પૂજયામ્ આસ વાક્-પતિમ્

સૈષા વિષ્ણોર્ મહા-માયા- બાધ્યયાલક્ષણા યયા ।
મુહ્યન્ત્ય્ અસ્યૈવાત્મ-ભૂતા ભૂતેષુ ગુણ-વૃત્તિભિઃ

ન યત્ર દમ્ભીત્ય્ અભયા વિરાજિતા માયાત્મ-વાદે ઽસકૃદ્ આત્મ-વાદિભિઃ ।
ન યદ્ વિવાદો વિવિધસ્ તદ્-આશ્રયો મનશ્ ચ સઙ્કલ્પ-વિકલ્પ-વૃત્તિ યત્

ન યત્ર સૃજ્યં સૃજતોભયોઃ પરં શ્રેયશ્ ચ જીવસ્ ત્રિભિર્ અન્વિતસ્ ત્વ્ અહમ્ ।
તદ્ એતદ્ ઉત્સાદિત-બાધ્ય-બાધકં નિષિધ્ય ચોર્મીન્ વિરમેત તન્ મુનિઃ

પરં પદં વૈષ્ણવમ્ આમનન્તિ તદ્ યન્ નેતિ નેતીત્ય્ અતદ્-ઉત્સિસૃક્ષવઃ ।
વિસૃજ્ય દૌરાત્મ્યમ્ અનન્ય-સૌહૃદા હૃદોપગુહ્યાવસિતં સમાહિતૈઃ

ત એતદ્ અધિગચ્છન્તિ વિષ્ણોર્ યત્ પરમં પદમ્ ।
અહં મમેતિ દૌર્જન્યં ન યેષાં દેહ-ગેહ-જમ્

અતિવાદાંસ્ તિતિક્ષેત નાવમન્યેત કઞ્ચન ।
ન ચેમં દેહમ્ આશ્રિત્ય વૈરં કુર્વીત કેનચિત્

નમો ભગવતે તસ્મૈ કૃષ્ણાયાકુણ્ઠ-મેધસે ।
યત્-પાદામ્બુરુહ-ધ્યાનાત્ સંહિતામ્ અધ્યગામ્ ઇમામ્

ભ્પ્_12.06.036।0 શ્રી-શૌનક ઉવાચ
પૈલાદિભિર્ વ્યાસ-શિષ્યૈર્ વેદાચાર્યૈર્ મહાત્મભિઃ ।
વેદાશ્ ચ કથિતા વ્યસ્તા એતત્ સૌમ્યાભિધેહિ નઃ

ભ્પ્_12.06.037।0 સૂત ઉવાચ
સમાહિતાત્મનો બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
હૃદ્ય્ આકાશાદ્ અભૂન્ નાદો વૃત્તિ-રોધાદ્ વિભાવ્યતે

યદ્-ઉપાસનયા બ્રહ્મન્ યોગિનો મલમ્ આત્મનઃ ।
દ્રવ્ય-ક્રિયા-કારકાખ્યં ધૂત્વા યાન્ત્ય્ અપુનર્-ભવમ્

તતો ઽભૂત્ ત્રિ-વૃદ્ ઓંકારો યો ઽવ્યક્ત-પ્રભવઃ સ્વ-રાટ્ ।
યત્ તલ્ લિઙ્ગં ભગવતો બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ

શૃણોતિ ય ઇમં સ્ફોટં સુપ્ત-શ્રોત્રે ચ શૂન્ય-દૃક્ ।
યેન વાગ્ વ્યજ્યતે યસ્ય વ્યક્તિર્ આકાશ આત્મનઃ

સ્વ-ધામ્નો બ્રાહ્મણઃ સાક્ષાદ્ વાચકઃ પરમાત્મનઃ ।
સ સર્વ-મન્ત્રોપનિષદ્ વેદ-બીજં સનાતનમ્

તસ્ય હ્ય્ આસંસ્ ત્રયો વર્ણા અ-કારાદ્યા ભૃગૂદ્વહ ।
ધાર્યન્તે યૈસ્ ત્રયો ભાવા ગુણ-નામાર્થ-વૃત્તયઃ

તતો ઽક્ષર-સમામ્નાયમ્ અસૃજદ્ ભગવાન્ અજઃ ।
અન્તસ્થોષ્મ-સ્વર-સ્પર્શ- હ્રસ્વ-દીર્ઘાદિ-લક્ષણમ્

તેનાસૌ ચતુરો વેદાંશ્ ચતુર્ભિર્ વદનૈર્ વિભુઃ ।
સ-વ્યાહૃતિકાન્ સોંકારાંશ્ ચાતુર્-હોત્ર-વિવક્ષયા

પુત્રાન્ અધ્યાપયત્ તાંસ્ તુ બ્રહ્મર્ષીન્ બ્રહ્મ-કોવિદાન્ ।
તે તુ ધર્મોપદેષ્ટારઃ સ્વ-પુત્રેભ્યઃ સમાદિશન્

તે પરમ્પરયા પ્રાપ્તાસ્ તત્-તચ્-છિષ્યૈર્ ધૃત-વ્રતૈઃ ।
ચતુર્-યુગેષ્વ્ અથ વ્યસ્તા દ્વાપરાદૌ મહર્ષિભિઃ

ક્ષીણાયુષઃ ક્ષીણ-સત્ત્વાન્ દુર્મેધાન્ વીક્ષ્ય કાલતઃ ।
વેદાન્ બ્રહ્મર્ષયો વ્યસ્યન્ હૃદિ-સ્થાચ્યુત-ચોદિતાઃ

અસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અન્તરે બ્રહ્મન્ ભગવાન્ લોક-ભાવનઃ ।
બ્રહ્મેશાદ્યૈર્ લોક-પાલૈર્ યાચિતો ધર્મ-ગુપ્તયે

પરાશરાત્ સત્યવત્યામ્ અંશાંશ-કલયા વિભુઃ ।
અવતીર્ણો મહા-ભાગ વેદં ચક્રે ચતુર્-વિધમ્

ઋગ્-અથર્વ-યજુઃ-સામ્નાં રાશીર્ ઉદ્ધૃત્ય વર્ગશઃ ।
ચતસ્રઃ સંહિતાશ્ ચક્રે મન્ત્રૈર્ મણિ-ગણા ઇવ

તાસાં સ ચતુરઃ શિષ્યાન્ ઉપાહૂય મહા-મતિઃ ।
એકૈકાં સંહિતાં બ્રહ્મન્ન્ એકૈકસ્મૈ દદૌ વિભુઃ

પૈલાય સંહિતામ્ આદ્યાં બહ્વૃચાખ્યાં ઉવાચ હ ।
વૈશમ્પાયન-સંજ્ઞાય નિગદાખ્યં યજુર્-ગણમ્

સામ્નાં જૈમિનયે પ્રાહ તથા છન્દોગ-સંહિતામ્ ।
અથર્વાઙ્ગિરસીં નામ સ્વ-શિષ્યાય સુમન્તવે

પૈલઃ સ્વ-સંહિતામ્ ઊચે ઇન્દ્રપ્રમિતયે મુનિઃ ।
બાષ્કલાય ચ સો ઽપ્ય્ આહ શિષ્યેભ્યઃ સંહિતાં સ્વકામ્

ચતુર્ધા વ્યસ્ય બોધ્યાય યાજ્ઞવલ્ક્યાય ભાર્ગવ ।
પરાશરાયાગ્નિમિત્ર ઇન્દ્રપ્રમિતિર્ આત્મવાન્

અધ્યાપયત્ સંહિતાં સ્વાં માણ્ડૂકેયમ્ ઋષિં કવિમ્ ।
તસ્ય શિષ્યો દેવમિત્રઃ સૌભર્ય્-આદિભ્ય ઊચિવાન્

શાકલ્યસ્ તત્-સુતઃ સ્વાં તુ પઞ્ચધા વ્યસ્ય સંહિતામ્ ।
વાત્સ્ય-મુદ્ગલ-શાલીય- ગોખલ્ય-શિશિરેષ્વ્ અધાત્

જાતૂકર્ણ્યશ્ ચ તચ્-છિષ્યઃ સ-નિરુક્તાં સ્વ-સંહિતામ્ ।
બલાક-પૈલ-જાબાલ- વિરજેભ્યો દદૌ મુનિઃ

બાષ્કલિઃ પ્રતિ-શાખાભ્યો વાલખિલ્યાખ્ય-સંહિતામ્ ।
ચક્રે વાલાયનિર્ ભજ્યઃ કાશારશ્ ચૈવ તાં દધુઃ

બહ્વૃચાઃ સંહિતા હ્ય્ એતા એભિર્ બ્રહ્મર્ષિભિર્ ધૃતાઃ ।
શ્રુત્વૈતચ્-છન્દસાં વ્યાસં સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

વૈશમ્પાયન-શિષ્યા વૈ ચરકાધ્વર્યવો ઽભવન્ ।
યચ્ ચેરુર્ બ્રહ્મ-હત્યાંહઃ ક્ષપણં સ્વ-ગુરોર્ વ્રતમ્

યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ ચ તચ્-છિષ્ય આહાહો ભગવન્ કિયત્ ।
ચરિતેનાલ્પ-સારાણાં ચરિષ્યે ઽહં સુ-દુશ્ચરમ્

ઇત્ય્ ઉક્તો ગુરુર્ અપ્ય્ આહ કુપિતો યાહ્ય્ અલં ત્વયા ।
વિપ્રાવમન્ત્રા શિષ્યેણ મદ્-અધીતં ત્યજાશ્વ્ ઇતિ

દેવરાત-સુતઃ સો ઽપિ છર્દિત્વા યજુષાં ગણમ્ ।
તતો ગતો ઽથ મુનયો દદૃશુસ્ તાન્ યજુર્-ગણાન્

યજૂંષિ તિત્તિરા ભૂત્વા તલ્-લોલુપતયાદદુઃ ।
તૈત્તિરીયા ઇતિ યજુઃ- શાખા આસન્ સુ-પેશલાઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ તતો બ્રહ્મંશ્ છન્દાંસ્ય્ અધિ ગવેષયન્ ।
ગુરોર્ અવિદ્યમાનાનિ સૂપતસ્થે ઽર્કમ્ ઈશ્વરમ્

ભ્પ્_12.06.067।0 શ્રી-યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ
ઓં નમો ભગવતે આદિત્યાયાખિલ-જગતામ્ આત્મ-સ્વરૂપેણ કાલ-સ્વરૂપેણ ચતુર્-વિધ-ભૂત-નિકાયાનાં બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બ-પર્યન્તાનામ્ અન્તર્-હૃદયેષુ બહિર્ અપિ ચાકાશ ઇવોપાધિનાવ્યવધીયમાનો ભવાન્ એક એવ ક્ષણ-લવ-નિમેષાવયવોપચિત-સંવત્સર-ગણેનાપામ્ આદાન-વિસર્ગાભ્યામ્ ઇમાં લોક-યાત્રામ્ અનુવહતિ

_*
યદ્ ઉ હ વાવ વિબુધર્ષભ સવિતર્ અદસ્ તપત્ય્ અનુસવનમ્ અહર્ અહર્ આમ્નાય-વિધિનોપતિષ્ઠમાનાનામ્ અખિલ-દુરિત-વૃજિન-બીજાવભર્જન ભગવતઃ સમભિધીમહિ તપન મણ્ડલમ્

_*
ય ઇહ વાવ સ્થિર-ચર-નિકરાણાં નિજ-નિકેતનાનાં મન-ઇન્દ્રિયાસુગણાન્ અનાત્મનઃ સ્વયમ્ આત્માન્તર્-યામી પ્રચોદયતિ

_*
ય એવેમં લોકમ્ અતિ-કરાલ-વદનાન્ધકાર-સંજ્ઞાજગર-ગ્રહ-ગિલિતં મૃતકમ્ ઇવ વિચેતનમ્ અવલોક્યાનુકમ્પયા પરમ-કારુણિક ઈક્ષયૈવોત્થાપ્યાહર્ અહર્ અનુસવનં શ્રેયસિ સ્વ-ધર્માખ્યાત્માવ-સ્થને પ્રવર્તયતિ

_*
અવનિ-પતિર્ ઇવાસાધૂનાં ભયમ્ ઉદીરયન્ન્ અટતિ પરિત આશા-પાલૈસ્ તત્ર તત્ર કમલ-કોશાઞ્જલિભિર્ ઉપહૃતાર્હણઃ

_*
અથ હ ભગવંસ્ તવ ચરણ-નલિન-યુગલં ત્રિ-ભુવન-ગુરુભિર્ અભિવન્દિતમ્ અહમ્ અયાત-યામ-યજુષ્-કામ ઉપસરામીતિ

_*
ભ્પ્_12.06.073।0 સૂત ઉવાચ
એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્ વાજિ-રૂપ-ધરો રવિઃ ।
યજૂંષ્ય્ અયાત-યામાનિ મુનયે ઽદાત્ પ્રસાદિતઃ

યજુર્ભિર્ અકરોચ્ છાખા દશ પઞ્ચ શતૈર્ વિભુઃ ।
જગૃહુર્ વાજસન્યસ્ તાઃ કાણ્વ-માધ્યન્દિનાદયઃ

જૈમિનેઃ સમ-ગસ્યાસીત્ સુમન્તુસ્ તનયો મુનિઃ ।
સુત્વાંસ્ તુ તત્-સુતસ્ તાભ્યામ્ એકૈકાં પ્રાહ સંહિતામ્

સુકર્મા ચાપિ તચ્-છિષ્યઃ સામ-વેદ-તરોર્ મહાન્ ।
સહસ્ર-સંહિતા-ભેદં ચક્રે સામ્નાં તતો દ્વિજ

હિરણ્યનાભઃ કૌશલ્યઃ પૌષ્યઞ્જિશ્ ચ સુકર્મણઃ ।
શિષ્યૌ જગૃહતુશ્ ચાન્ય આવન્ત્યો બ્રહ્મ-વિત્તમઃ

ઉદીચ્યાઃ સામ-ગાઃ શિષ્યા આસન્ પઞ્ચ-શતાનિ વૈ ।
પૌષ્યઞ્જ્ય્-આવન્ત્યયોશ્ ચાપિ તાંશ્ ચ પ્રાચ્યાન્ પ્રચક્ષતે

લૌગાક્ષિર્ માઙ્ગલિઃ કુલ્યઃ કુશીદઃ કુક્ષિર્ એવ ચ ।
પૌષ્યઞ્જિ-સિષ્યા જગૃહુઃ સંહિતાસ્ તે શતં શતમ્

કૃતો હિરણ્યનાભસ્ય ચતુર્-વિંશતિ સંહિતાઃ ।
શિષ્ય ઊચે સ્વ-શિષ્યેભ્યઃ શેષા આવન્ત્ય આત્મવાન્