ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.03

ભ્પ્_12.03.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
દૃષ્ટ્વાત્મનિ જયે વ્યગ્રાન્ નૃપાન્ હસતિ ભૂર્ ઇયમ્ ।
અહો મા વિજિગીષન્તિ મૃત્યોઃ ક્રીડનકા નૃપાઃ

કામ એષ નરેન્દ્રાણાં મોઘઃ સ્યાદ્ વિદુષામ્ અપિ ।
યેન ફેનોપમે પિણ્ડે યે ઽતિ-વિશ્રમ્ભિતા નૃપાઃ

પૂર્વં નિર્જિત્ય ષડ્-વર્ગં જેષ્યામો રાજ-મન્ત્રિણઃ ।
તતઃ સચિવ-પૌરાપ્ત- કરીન્દ્રાન્ અસ્ય કણ્ટકાન્

એવં ક્રમેણ જેષ્યામઃ પૃથ્વીં સાગર-મેખલામ્ ।
ઇત્ય્ આશા-બદ્ધ-હૃદયા ન પશ્યન્ત્ય્ અન્તિકે ઽન્તકમ્

સમુદ્રાવરણાં જિત્વા માં વિશન્ત્ય્ અબ્ધિમ્ ઓજસા ।
કિયદ્ આત્મ-જયસ્યૈતન્ મુક્તિર્ આત્મ-જયે ફલમ્

યાં વિસૃજ્યૈવ મનવસ્ તત્-સુતાશ્ ચ કુરૂદ્વહ ।
ગતા યથાગતં યુદ્ધે તાં માં જેષ્યન્ત્ય્ અબુદ્ધયઃ

મત્-કૃતે પિતૃ-પુત્રાણાં ભ્રાતૃણાં ચાપિ વિગ્રહઃ ।
જાયતે હ્ય્ અસતાં રાજ્યે મમતા-બદ્ધ-ચેતસામ્

મમૈવેયં મહી કૃત્સ્ના ન તે મૂઢેતિ વાદિનઃ ।
સ્પર્ધમાના મિથો ઘ્નન્તિ મ્રિયન્તે મત્-કૃતે નૃપાઃ

પૃથુઃ પુરૂરવા ગાધિર્ નહુષો ભરતો ઽર્જુનઃ ।
માન્ધાતા સગરો રામઃ ખટ્વાઙ્ગો ધુન્ધુહા રઘુઃ

તૃણબિન્દુર્ યયાતિશ્ ચ શર્યાતિઃ શન્તનુર્ ગયઃ ।
ભગીરથઃ કુવલયાશ્વઃ કકુત્સ્થો નૈષધો નૃગઃ

હિરણ્યકશિપુર્ વૃત્રો રાવણો લોક-રાવણઃ ।
નમુચિઃ શમ્બરો ભૌમો હિરણ્યાક્ષો ઽથ તારકઃ

અન્યે ચ બહવો દૈત્યા રાજાનો યે મહેશ્વરાઃ ।
સર્વે સર્વ-વિદઃ શૂરાઃ સર્વે સર્વ-જિતો ઽજિતાઃ

મમતાં મય્ય્ અવર્તન્ત કૃત્વોચ્ચૈર્ મર્ત્ય-ધર્મિણઃ ।
કથાવશેષાઃ કાલેન હ્ય્ અકૃતાર્થાઃ કૃતા વિભો

કથા ઇમાસ્ તે કથિતા મહીયસાં વિતાય લોકેષુ યશઃ પરેયુષામ્ ।
વિજ્ઞાન-વૈરાગ્ય-વિવક્ષયા વિભો વચો-વિભૂતીર્ ન તુ પારમાર્થ્યમ્

યસ્ તૂત્તમઃ-શ્લોક-ગુણાનુવાદઃ સઙ્ગીયતે ઽભીક્ષ્ણમ્ અમઙ્ગલ-ઘ્નઃ ।
તમ્ એવ નિત્યં શૃણુયાદ્ અભીક્ષ્ણં કૃષ્ણે ઽમલાં ભક્તિમ્ અભીપ્સમાનઃ

ભ્પ્_12.03.016।0 શ્રી-રાજોવાચ
કેનોપાયેન ભગવન્ કલેર્ દોષાન્ કલૌ જનાઃ ।
વિધમિષ્યન્ત્ય્ ઉપચિતાંસ્ તન્ મે બ્રૂહિ યથા મુને

યુગાનિ યુગ-ધર્માંશ્ ચ માનં પ્રલય-કલ્પયોઃ ।
કાલસ્યેશ્વર-રૂપસ્ય ગતિં વિષ્ણોર્ મહાત્મનઃ

ભ્પ્_12.03.018।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
કૃતે પ્રવર્તતે ધર્મશ્ ચતુષ્-પાત્ તજ્-જનૈર્ ધૃતઃ ।
સત્યં દયા તપો દાનમ્ ઇતિ પાદા વિભોર્ નૃપ

સન્તુષ્ટાઃ કરુણા મૈત્રાઃ શાન્તા દાન્તાસ્ તિતિક્ષવઃ ।
આત્મારામાઃ સમ-દૃશઃ પ્રાયશઃ શ્રમણા જનાઃ

ત્રેતાયાં ધર્મ-પાદાનાં તુર્યાંશો હીયતે શનૈઃ ।
અધર્મ-પાદૈર્ અનૃત- હિંષાસન્તોષ-વિગ્રહૈઃ

તદા ક્રિયા-તપો-નિષ્ઠા નાતિ-હિંસ્રા ન લમ્પટાઃ ।
ત્રૈ-વર્ગિકાસ્ ત્રયી-વૃદ્ધા વર્ણા બ્રહ્મોત્તરા નૃપ

તપઃ-સત્ય-દયા-દાનેષ્વ્ અર્ધં હ્રસ્વતિ દ્વાપરે ।
હિંસાતુષ્ટ્ય્-અનૃત-દ્વેષૈર્ ધર્મસ્યાધર્મ-લક્ષણૈઃ

યશસ્વિનો મહા-શીલાઃ સ્વાધ્યાયાધ્યયને રતાઃ ।
આધ્યાઃ કુટુમ્બિનો હૃષ્ટા વર્ણાઃ ક્ષત્ર-દ્વિજોત્તરાઃ

કલૌ તુ ધર્મ-પાદાનાં તુર્યાંશો ઽધર્મ-હેતુભિઃ ।
એધમાનૈઃ ક્ષીયમાણો હ્ય્ અન્તે સો ઽપિ વિનઙ્ક્ષ્યતિ

તસ્મિન્ લુબ્ધા દુરાચારા નિર્દયાઃ શુષ્ક-વૈરિણઃ ।
દુર્ભગા ભૂરિ-તર્ષાશ્ ચ શૂદ્ર-દાસોત્તરાઃ પ્રજાઃ

સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ દૃશ્યન્તે પુરુષે ગુણાઃ ।
કાલ-સઞ્ચોદિતાસ્ તે વૈ પરિવર્તન્ત આત્મનિ

પ્રભવન્તિ યદા સત્ત્વે મનો-બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
તદા કૃત-યુગં વિદ્યાજ્ જ્ઞાને તપસિ યદ્ રુચિઃ

યદા કર્મસુ કામ્યેષુ ભક્તિર્ યશસિ દેહિનામ્ ।
તદા ત્રેતા રજો-વૃત્તિર્ ઇતિ જાનીહિ બુદ્ધિમન્

યદા લોભસ્ ત્વ્ અસન્તોષો માનો દમ્ભો ઽથ મત્સરઃ ।
કર્મણાં ચાપિ કામ્યાનાં દ્વાપરં તદ્ રજસ્-તમઃ

યદા માયાનૃતં તન્દ્રા નિદ્રા હિંસા વિષાદનમ્ ।
શોક-મોહૌ ભયં દૈન્યં સ કલિસ્ તામસઃ સ્મૃતઃ

તસ્માત્ ક્ષુદ્ર-દૃશો મર્ત્યાઃ ક્ષુદ્ર-ભાગ્યા મહાશનાઃ ।
કામિનો વિત્ત-હીનાશ્ ચ સ્વૈરિણ્યશ્ ચ સ્ત્રિયો ઽસતીઃ

દસ્યૂત્કૃષ્ટા જનપદા વેદાઃ પાષણ્ડ-દૂષિતાઃ ।
રાજાનશ્ ચ પ્રજા-ભક્ષાઃ શિશ્નોદર-પરા દ્વિજાઃ

અવ્રતા બટવો ઽશૌચા ભિક્ષવશ્ ચ કુટુમ્બિનઃ ।
તપસ્વિનો ગ્રામ-વાસા ન્યાસિનો ઽત્યર્થ-લોલુપાઃ

હ્રસ્વ-કાયા મહાહારા ભૂર્ય્-અપત્યા ગત-હ્રિયઃ ।
શશ્વત્ કટુક-ભાષિણ્યશ્ ચૌર્ય-માયોરુ-સાહસાઃ

પણયિષ્યન્તિ વૈ ક્ષુદ્રાઃ કિરાટાઃ કૂટ-કારિણઃ ।
અનાપદ્ય્ અપિ મંસ્યન્તે વાર્તાં સાધુ જુગુપ્સિતામ્

પતિં ત્યક્ષ્યન્તિ નિર્દ્રવ્યં ભૃત્યા અપ્ય્ અખિલોત્તમમ્ ।
ભૃત્યં વિપન્નં પતયઃ કૌલં ગાશ્ ચાપયસ્વિનીઃ

પિતૃ-ભ્રાતૃ-સુહૃજ્-જ્ઞાતીન્ હિત્વા સૌરત-સૌહૃદાઃ ।
નનાન્દૃ-શ્યાલ-સંવાદા દીનાઃ સ્ત્રૈણાઃ કલૌ નરાઃ

શૂદ્રાઃ પ્રતિગ્રહીષ્યન્તિ તપો-વેષોપજીવિનઃ ।
ધર્મં વક્ષ્યન્ત્ય્ અધર્મ-જ્ઞા અધિરુહ્યોત્તમાસનમ્

નિત્યં ઉદ્વિગ્ન-મનસો દુર્ભિક્ષ-કર-કર્શિતાઃ ।
નિરન્ને ભૂ-તલે રાજન્ અનાવૃષ્ટિ-ભયાતુરાઃ

વાસો-ઽન્ન-પાન-શયન- વ્યવાય-સ્નાન-ભૂષણૈઃ ।
હીનાઃ પિશાચ-સન્દર્શા ભવિષ્યન્તિ કલૌ પ્રજાઃ

કલૌ કાકિણિકે ઽપ્ય્ અર્થે વિગૃહ્ય ત્યક્ત-સૌહૃદાઃ ।
ત્યક્ષ્યન્તિ ચ પ્રિયાન્ પ્રાણાન્ હનિષ્યન્તિ સ્વકાન્ અપિ

ન રક્ષિષ્યન્તિ મનુજાઃ સ્થવિરૌ પિતરાવ્ અપિ ।
પુત્રાન્ ભાર્યાં ચ કુલ-જાં ક્ષુદ્રાઃ શિશ્નોદરં-ભરાઃ

કલૌ ન રાજન્ જગતાં પરં ગુરું ત્રિ-લોક-નાથાનત-પાદ-પઙ્કજમ્ ।
પ્રાયેણ મર્ત્યા ભગવન્તમ્ અચ્યુતં યક્ષ્યન્તિ પાષણ્ડ-વિભિન્ન-ચેતસઃ

યન્-નામધેયં મ્રિયમાણ આતુરઃ પતન્ સ્ખલન્ વા વિવશો ગૃણન્ પુમાન્ ।
વિમુક્ત-કર્માર્ગલ ઉત્તમાં ગતિં પ્રાપ્નોતિ યક્ષ્યન્તિ ન તં કલૌ જનાઃ

પુંસાં કલિ-કૃતાન્ દોષાન્ દ્રવ્ય-દેશાત્મ-સમ્ભવાન્ ।
સર્વાન્ હરતિ ચિત્ત-સ્થો ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ

શ્રુતઃ સઙ્કીર્તિતો ધ્યાતઃ પૂજિતશ્ ચાદૃતો ઽપિ વા ।
નૃણાં ધુનોતિ ભગવાન્ હૃત્-સ્થો જન્માયુતાશુભમ્

યથા હેમ્નિ સ્થિતો વહ્નિર્ દુર્વર્ણં હન્તિ ધાતુ-જમ્ ।
એવમ્ આત્મ-ગતો વિષ્ણુર્ યોગિનામ્ અશુભાશયમ્

વિદ્યા-તપઃ-પ્રાણ-નિરોધ-મૈત્રી- તીર્થાભિષેક-વ્રત-દાન-જપ્યૈઃ ।
નાત્યન્ત-શુદ્ધિં લભતે ઽન્તરાત્મા યથા હૃદિ-સ્થે ભગવત્ય્ અનન્તે

તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હૃદિ-સ્થં કુરુ કેશવમ્ ।
મ્રિયમાણો હ્ય્ અવહિતસ્ તતો યાસિ પરાં ગતિમ્

મ્રિયમાણૈર્ અભિધ્યેયો ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ ।
આત્મ-ભાવં નયત્ય્ અઙ્ગ સર્વાત્મા સર્વ-સંશ્રયઃ

કલેર્ દોષ-નિધે રાજન્ન્ અસ્તિ હ્ય્ એકો મહાન્ ગુણઃ ।
કીર્તનાદ્ એવ કૃષ્ણસ્ય મુક્ત-સઙ્ગઃ પરં વ્રજેત્

કૃતે યદ્ ધ્યાયતો વિષ્ણું ત્રેતાયાં યજતો મખૈઃ ।
દ્વાપરે પરિચર્યાયાં કલૌ તદ્ ધરિ-કીર્તનાત્