ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.28

ભ્પ્_11.28.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
પર-સ્વભાવ-કર્માણિ ન પ્રશંસેન્ ન ગર્હયેત્ ।
વિશ્વમ્ એકામકં પશ્યન્ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ

પર-સ્વભાવ-કર્માણિ યઃ પ્રશંસતિ નિન્દતિ ।
સ આશુ ભ્રશ્યતે સ્વાર્થાદ્ અસત્ય્ અભિનિવેશતઃ

તૈજસે નિદ્રયાપન્ને પિણ્ડ-સ્થો નષ્ટ-ચેતનઃ ।
માયાં પ્રાપ્નોતિ મૃત્યું વા તદ્વન્ નાનાર્થ-દૃક્ પુમાન્

કિં ભદ્રં કિમ્ અભદ્રં વા દ્વૈતસ્યાવસ્તુનઃ કિયત્ ।
વાચોદિતં તદ્ અનૃતં મનસા ધ્યાતમ્ એવ ચ

છાયા-પ્રત્યાહ્વયાભાસા હ્ય્ અસન્તો ઽપ્ય્ અર્થ-કારિણઃ ।
એવં દેહાદયો ભાવા યચ્છન્ત્ય્ આ-મૃત્યુતો ભયમ્

આત્મૈવ તદ્ ઇદં વિશ્વં સૃજ્યતે સૃજતિ પ્રભુઃ ।
ત્રાયતે ત્રાતિ વિશ્વાત્મા હ્રિયતે હરતીશ્વરઃ

તસ્માન્ ન હ્ય્ આત્મનો ઽન્યસ્માદ્ અન્યો ભાવો નિરૂપિતઃ ।
નિરૂપિતે ઽયં ત્રિ-વિધા નિર્મૂલ ભાતિર્ આત્મનિ ।
ઇદં ગુણ-મયં વિદ્ધિ ત્રિ-વિધં માયયા કૃતમ્

એતદ્ વિદ્વાન્ મદ્-ઉદિતં જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-નૈપુણમ્ ।
ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ લોકે ચરતિ સૂર્ય-વત્

પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન નિગમેનાત્મ-સંવિદા ।
આદ્ય્-અન્તવદ્ અસજ્ જ્ઞાત્વા નિઃસઙ્ગો વિચરેદ્ ઇહ

ભ્પ્_11.28.010।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
નૈવાત્મનો ન દેહસ્ય સંસૃતિર્ દ્રષ્ટૃ-દૃશ્યયોઃ ।
અનાત્મ-સ્વ-દૃશોર્ ઈશ કસ્ય સ્યાદ્ ઉપલભ્યતે

આત્માવ્યયો ઽગુણઃ શુદ્ધઃ સ્વયં-જ્યોતિર્ અનાવૃતઃ ।
અગ્નિ-વદ્ દારુ-વદ્ અચિદ્ દેહઃ કસ્યેહ સંસૃતિઃ

ભ્પ્_11.28.012।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યાવદ્ દેહેન્દ્રિય-પ્રાણૈર્ આત્મનઃ સન્નિકર્ષણમ્ ।
સંસારઃ ફલવાંસ્ તાવદ્ અપાર્થો ઽપ્ય્ અવિવેકિનઃ

અર્થે હ્ય્ અવિદ્યમાને ઽપિ સંસૃતિર્ ન નિવર્તતે ।
ધ્યાયતો વિષયાન્ અસ્ય સ્વપ્ને ઽનર્થાગમો યથા

યથા હ્ય્ અપ્રતિબુદ્ધસ્ય પ્રસ્વાપો બહ્વ્-અનર્થ-ભૃત્ ।
સ એવ પ્રતિબુદ્ધસ્ય ન વૈ મોહાય કલ્પતે

શોક-હર્ષ-ભય-ક્રોધ- લોભ-મોહ-સ્પૃહાદયઃ ।
અહઙ્કારસ્ય દૃશ્યન્તે જન્મ-મૃત્યુશ્ ચ નાત્મનઃ

દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-મનો-ઽભિમાનો જીવો ઽન્તર્-આત્મા ગુણ-કર્મ-મૂર્તિઃ ।
સૂત્રં મહાન્ ઇત્ય્ ઉરુધેવ ગીતઃ સંસાર આધાવતિ કાલ-તન્ત્રઃ

અમૂલમ્ એતદ્ બહુ-રૂપ-રૂપિતં મનો-વચઃ-પ્રાણ-શરીર-કર્મ ।
જ્ઞાનાસિનોપાસનયા શિતેન ચ્છિત્ત્વા મુનિર્ ગાં વિચરત્ય્ અતૃષ્ણઃ

જ્ઞાનં વિવેકો નિગમસ્ તપશ્ ચ પ્રત્યક્ષમ્ ઐતિહ્યમ્ અથાનુમાનમ્ ।
આદ્ય્-અન્તયોર્ અસ્ય યદ્ એવ કેવલં કાલશ્ ચ હેતુશ્ ચ તદ્ એવ મધ્યે

યથા હિરણ્યં સ્વ્-અકૃતં પુરસ્તાત્ પશ્ચાચ્ ચ સર્વસ્ય હિરણ્-મયસ્ય ।
તદ્ એવ મધ્યે વ્યવહાર્યમાણં નાનાપદેશૈર્ અહમ્ અસ્ય તદ્વત્

વિજ્ઞાનમ્ એતત્ ત્રિય્-અવસ્થમ્ અઙ્ગ ગુણ-ત્રયં કારણ-કર્ય-કર્તૃ ।
સમન્વયેન વ્યતિરેકતશ્ ચ યેનૈવ તુર્યેણ તદ્ એવ સત્યમ્

ન યત્ પુરસ્તાદ્ ઉત યન્ ન પશ્ચાન્ મધ્યે ચ તન્ ન વ્યપદેશ-માત્રમ્ ।
ભૂતં પ્રસિદ્ધં ચ પરેણ યદ્ યત્ તદ્ એવ તત્ સ્યાદ્ ઇતિ મે મનીષા

અવિદ્યમાનો ઽપ્ય્ અવભાસતે યો વૈકારિકો રાજસ-સર્ગ એસઃ ।
બ્રહ્મ સ્વયં જ્યોતિર્ અતો વિભાતિ બ્રહ્મેન્દ્રિયાર્થાત્મ-વિકાર-ચિત્રમ્

એવં સ્ફુતં બ્રહ્મ-વિવેક-હેતુભિઃ $ પરાપવાદેન વિશારદેન &અમ્પ્;
છિત્ત્વાત્મ-સન્દેહમ્ ઉપારમેત % સ્વાનન્દ-તુષ્ટો ઽખિલ-કામુકેભ્યઃ ॥ ભ્પ્_11.28.023* ॥
નાત્મા વપુઃ પાર્થિવમ્ ઇન્દ્રિયાણિ દેવા હ્ય્ અસુર્ વાયુર્ જલમ્ હુતાશઃ ।
મનો ઽન્ન-માત્રં ધિષણા ચ સત્ત્વમ્ અહઙ્કૃતિઃ ખં ક્ષિતિર્ અર્થ-સામ્યમ્

સમાહિતૈઃ કઃ કરણૈર્ ગુણાત્મભિર્ $ ગુણો ભવેન્ મત્-સુવિવિક્ત-ધામ્નઃ &અમ્પ્;
વિક્ષિપ્યમાણૈર્ ઉત કિં નુ દૂષણં % ઘનૈર્ ઉપેતૈર્ વિગતૈ રવેઃ કિમ્ ॥ ભ્પ્_11.28.025* ॥
યથા નભો વાય્વ્-અનલામ્બુ-ભૂ-ગુણૈર્ $ ગતાગતૈર્ વર્તુ-ગુણૈર્ ન સજ્જતે &
યથા નભો વાય્વ્-અનલામ્બુ-ભૂ-ગુણૈર્ $ ગતાગતૈર્ વર્તુ-ગુણૈર્ ન સજ્જતે &
તથાક્ષરં સત્ત્વ-રજસ્-તમો-મલૈર્ % અહં-મતેઃ સંસૃતિ-હેતુભિઃ પરમ્ ॥ ભ્પ્_11.28.026* ॥
તથાપિ સઙ્ગઃ પરિવર્જનીયો ગુણેષુ માયા-રચિતેષુ તાવત્ ।
મદ્-ભક્તિ-યોગેન દૃઢેન યાવદ્ રજો નિરસ્યેત મનઃ-કષાયઃ

યથામયો ઽસાધુ ચિકિત્સિતો નૃણાં પુનઃ પુનઃ સન્તુદતિ પ્રરોહન્ ।
એવં મનો ઽપક્વ-કષાય-કર્મ કુયોગિનં વિધ્યતિ સર્વ-સઙ્ગમ્

કુયોગિનો યે વિહિતાન્તરાયૈર્ મનુષ્ય-ભૂતૈસ્ ત્રિદશોપસૃષ્ટૈઃ ।
તે પ્રાક્તનાભ્યાસ-બલેન ભૂયો યુઞ્જન્તિ યોગં ન તુ કર્મ-તન્ત્રમ્

કરોતિ કર્મ ક્રિયતે ચ જન્તુઃ કેનાપ્ય્ અસૌ ચોદિત આ-નિપતાત્ ।
ન તત્ર વિદ્વાન્ પ્રકૃતૌ સ્થિતો ઽપિ નિવૃત્ત-તૃષ્ણઃ સ્વ-સુખાનુભૂત્યા

તિષ્ઠન્તમ્ આસીનમ્ ઉત વ્રજન્તં શયાનમ્ ઉક્ષન્તમ્ અદન્તમ્ અન્નમ્ ।
સ્વભાવમ્ અન્યત્ કિમ્ અપીહમાનમ્ આત્માનમ્ આત્મ-સ્થ-મતિર્ ન વેદ

યદિ સ્મ પશ્યત્ય્ અસદ્-ઇન્દ્રિયાર્થં નાનાનુમાનેન વિરુદ્ધમ્ અન્યત્ ।
ન મન્યતે વસ્તુતયા મનીષી સ્વાપ્નં યથોત્થાય તિરોદધાનમ્

પૂર્વં ગૃહીતં ગુણ-કર્મ-ચિત્રમ્ અજ્ઞાનમ્ આત્મન્ય્ અવિવિક્તમ્ અઙ્ગ ।
નિવર્તતે તત્ પુનર્ ઈક્ષયૈવ ન ગૃહ્યતે નાપિ વિસૃય્ય આત્મા

યથા હિ ભાનોર્ ઉદયો નૃ-ચક્ષુષાં તમો નિહન્યાન્ ન તુ સદ્ વિધત્તે ।
એવં સમીક્ષા નિપુણા સતી મે હન્યાત્ તમિસ્રં પુરુષસ્ય બુદ્ધેઃ

એષ સ્વયં-જ્યોતિર્ અજો ઽપ્રમેયો મહાનુભૂતિઃ સકલાનુભૂતિઃ ।
એકો ઽદ્વિતીયો વચસાં વિરામે યેનેષિતા વાગ્-અસવશ્ ચરન્તિ

એતાવાન્ આત્મ-સમ્મોહો યદ્ વિકલ્પસ્ તુ કેવલે ।
આત્મન્ ઋતે સ્વમ્ આત્માનમ્ અવલમ્બો ન યસ્ય હિ

યન્ નામાકૃતિભિર્ ગ્રાહ્યં પઞ્ચ-વર્ણમ્ અબાધિતમ્ ।
વ્યર્થેનાપ્ય્ અર્થ-વાદો ઽયં દ્વયં પણ્ડિત-માનિનામ્

યોગિનો ઽપક્વ-યોગસ્ય યુઞ્જતઃ કાય ઉત્થિતૈઃ ।
ઉપસર્ગૈર્ વિહન્યેત તત્રાયં વિહિતો વિધિઃ

યોગ-ધારણયા કાંશ્ચિદ્ આસનૈર્ ધારણાન્વિતૈઃ ।
તપો-મન્ત્રૌષધૈઃ કાંશ્ચિદ્ ઉપસર્ગાન્ વિનિર્દહેત્

કાંશ્ચિન્ મમાનુધ્યાનેન નામ-સઙ્કીર્તનાદિભિઃ ।
યોગેશ્વરાનુવૃત્ત્યા વા હન્યાદ્ અશુભ-દાન્ શનૈઃ

કેચિદ્ દેહમ્ ઇમં ધીરાઃ સુ-કલ્પં વયસિ સ્થિરમ્ ।
વિધાય વિવિધોપાયૈર્ અથ યુઞ્જન્તિ સિદ્ધયે

ન હિ તત્ કુશલાદૃત્યં તદ્-આયાસો હ્ય્ અપાર્થકઃ ।
અન્તવત્ત્વાચ્ છરીરસ્ય ફલસ્યેવ વનસ્પતેઃ

યોગં નિષેવતો નિત્યં કાયશ્ ચેત્ કલ્પતામ્ ઇયાત્ ।
તચ્ છ્રદ્દધ્યાન્ ન મતિમાન્ યોગમ્ ઉત્સૃજ્ય મત્-પરઃ

યોગ-ચર્યામ્ ઇમાં યોગી વિચરન્ મદ્-અપાશ્રયઃ ।
નાન્તરાયૈર્ વિહન્યેત નિઃસ્પૃહઃ સ્વ-સુખાનુભૂઃ