ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.25

ભ્પ્_11.25.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ગુણાનામ્ અસમ્મિશ્રાણાં પુમાન્ યેન યથા ભવેત્ ।
તન્ મે પુરુષ-વર્યેદમ્ ઉપધારય શંસતઃ

શમો દમસ્ તિતિક્ષેક્ષા તપઃ સત્યં દયા સ્મૃતિઃ ।
તુષ્ટિસ્ ત્યાગો ઽસ્પૃહા શ્રદ્ધા હ્રીર્ દયાદિઃ સ્વ-નિર્વૃતિઃ

કામ ઈહા મદસ્ તૃષ્ણા સ્તમ્ભ આશીર્ ભિદા સુખમ્ ।
મદોત્સાહો યશઃ-પ્રીતિર્ હાસ્યં વીર્યં બલોદ્યમઃ

ક્રોધો લોભો ઽનૃતં હિંસા યાચ્ઞા દમ્ભઃ ક્લમઃ કલિઃ ।
શોક-મોહૌ વિષાદાર્તી નિદ્રાશા ભીર્ અનુદ્યમઃ

સત્ત્વસ્ય રજસશ્ ચૈતાસ્ તમસશ્ ચાનુપૂર્વશઃ ।
વૃત્તયો વર્ણિત-પ્રાયાઃ સન્નિપાતમ્ અથો શૃણુ

સન્નિપાતસ્ ત્વ્ અહમ્ ઇતિ મમેત્ય્ ઉદ્ધવ યા મતિઃ ।
વ્યવહારઃ સન્નિપાતો મનો-માત્રેન્દ્રિયાસુભિઃ

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ યદાસૌ પરિનિષ્ઠિતઃ ।
ગુણાનાં સન્નિકર્ષો ઽયં શ્રદ્ધા-રતિ-ધનાવહઃ

પ્રવૃત્તિ-લક્ષણે નિષ્ઠા પુમાન્ યર્હિ ગૃહાશ્રમે ।
સ્વ-ધર્મે ચાનુ તિષ્ઠેત ગુણાનાં સમિતિર્ હિ સા

પુરુષં સત્ત્વ-સંયુક્તમ્ અનુમીયાચ્ છમાદિભિઃ ।
કામાદિભી રજો-યુક્તં ક્રોધાદ્યૈસ્ તમસા યુતમ્

યદા ભજતિ માં ભક્ત્યા નિરપેક્ષઃ સ્વ-કર્મભિઃ ।
તં સત્ત્વ-પ્રકૃતિં વિદ્યાત્ પુરુષં સ્ત્રિયમ્ એવ વા

યદા આશિષ આશાસ્ય માં ભજેત સ્વ-કર્મભિઃ ।
તં રજઃ-પ્રકૃતિં વિદ્યાત્ હિંસામ્ આશાસ્ય તામસમ્

સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણા જીવસ્ય નૈવ મે ।
ચિત્ત-જા યૈસ્ તુ ભૂતાનાં સજ્જમાનો નિબધ્યતે

યદેતરૌ જયેત્ સત્ત્વં ભાસ્વરં વિશદં શિવમ્ ।
તદા સુખેન યુજ્યેત ધર્મ-જ્ઞાનાદિભિઃ પુમાન્

યદા જયેત્ તમઃ સત્ત્વં રજઃ સઙ્ગં ભિદા ચલમ્ ।
તદા દુઃખેન યુજ્યેત કર્મણા યશસા શ્રિયા

યદા જયેદ્ રજઃ સત્ત્વં તમો મૂઢં લયં જડમ્ ।
યુજ્યેત શોક-મોહાભ્યાં નિદ્રયા હિંસયાશયા

યદા ચિત્તં પ્રસીદેત ઇન્દ્રિયાણાં ચ નિર્વૃતિઃ ।
દેહે ઽભયં મનો-ઽસઙ્ગં તત્ સત્ત્વં વિદ્ધિ મત્-પદમ્

વિકુર્વન્ ક્રિયયા ચા-ધીર્ અનિવૃત્તિશ્ ચ ચેતસામ્ ।
ગાત્રાસ્વાસ્થ્યં મનો ભ્રાન્તં રજ એતૈર્ નિશામય

સીદચ્ ચિત્તં વિલીયેત ચેતસો ગ્રહણે ઽક્ષમમ્ ।
મનો નષ્ટં તમો ગ્લાનિસ્ તમસ્ તદ્ ઉપધારય

એધમાને ગુણે સત્ત્વે દેવાનાં બલમ્ એધતે ।
અસુરાણાં ચ રજસિ તમસ્ય્ ઉદ્ધવ રક્ષસામ્

સત્ત્વાજ્ જાગરણં વિદ્યાદ્ રજસા સ્વપ્નમ્ આદિશેત્ ।
પ્રસ્વાપં તમસા જન્તોસ્ તુરીયં ત્રિષુ સન્તતમ્

ઉપર્ય્ ઉપરિ ગચ્છન્તિ સત્ત્વેન બ્રાહ્મણા જનાઃ ।
તમસાધો ઽધ આ-મુખ્યાદ્ રજસાન્તર-ચારિણઃ

સત્ત્વે પ્રલીનાઃ સ્વર્ યાન્તિ નર-લોકં રજો-લયાઃ ।
તમો-લયાસ્ તુ નિરયં યાન્તિ મામ્ એવ નિર્ગુણાઃ

મદ્-અર્પણં નિષ્ફલં વા સાત્ત્વિકં નિજ-કર્મ તત્ ।
રાજસં ફલ-સઙ્કલ્પં હિંસા-પ્રાયાદિ તામસમ્

કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં રજો વૈકલ્પિકં ચ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્-નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્

વનં તુ સાત્ત્વિકો વાસો ગ્રામો રાજસ ઉચ્યતે ।
તામસં દ્યૂત-સદનં મન્-નિકેતં તુ નિર્ગુણમ્

સાત્ત્વિકઃ કારકો ઽસઙ્ગી રાગાન્ધો રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
તામસઃ સ્મૃતિ-વિભ્રષ્ટો નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ

સાત્ત્વિક્ય્ આધ્યાત્મિકી શ્રદ્ધા કર્મ-શ્રદ્ધા તુ રાજસી ।
તામસ્ય્ અધર્મે યા શ્રદ્ધા મત્-સેવાયાં તુ નિર્ગુણા

પથ્યં પૂતમ્ અનાયસ્તમ્ આહાર્યં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ ।
રાજસં ચેન્દ્રિય-પ્રેષ્ઠં તામસં ચાર્તિ-દાશુચિ

સાત્ત્વિકં સુખમ્ આત્મોત્થં વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ ।
તામસં મોહ-દૈન્યોત્થં નિર્ગુણં મદ્-અપાશ્રયમ્

દ્રવ્યં દેશઃ ફલં કાલો જ્ઞાનં કર્મ ચ કારકઃ ।
શ્રદ્ધાવસ્થાકૃતિર્ નિષ્ઠા ત્રૈ-ગુણ્યઃ સર્વ એવ હિ

સર્વે ગુણ-મયા ભાવાઃ પુરુષાવ્યક્ત-ધિષ્ઠિતાઃ ।
દૃષ્ટં શ્રુતં અનુધ્યાતં બુદ્ધ્યા વા પુરુષર્ષભ

એતાઃ સંસૃતયઃ પુંસો ગુણ-કર્મ-નિબન્ધનાઃ ।
યેનેમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણા જીવેન ચિત્ત-જાઃ ।
ભક્તિ-યોગેન મન્-નિષ્ઠો મદ્-ભાવાય પ્રપદ્યતે

તસ્માદ્ દેહમ્ ઇમં લબ્ધ્વા જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સમ્ભવમ્ ।
ગુણ-સઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ

નિઃસઙ્ગો માં ભજેદ્ વિદ્વાન્ અપ્રમત્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
રજસ્ તમશ્ ચાભિજયેત્ સત્ત્વ-સંસેવયા મુનિઃ

સત્ત્વં ચાભિજયેદ્ યુક્તો નૈરપેક્ષ્યેણ શાન્ત-ધીઃ ।
સમ્પદ્યતે ગુણૈર્ મુક્તો જીવો જીવં વિહાય મામ્

જીવો જીવ-વિનિર્મુક્તો ગુણૈશ્ ચાશય-સમ્ભવૈઃ ।
મયૈવ બ્રહ્મણા પૂર્ણો ન બહિર્ નાન્તરશ્ ચરેત્